Smjörbrekka
Smjörbrekka er brekka í austurhlíðum Ármannsfells inn af Hofmannaflöt, skammt vestan Meyjarsætis og Sandklufta. Norðan hennar gengur lágur háls til norðausturs út úr Ármannsfelli og nefnist Smjörbrekkuháls. Nafnið gefur til kynna að beitar- eða slægjublettir hafi verið í brekkunni og þar má enn finna gras- og kjarrgrónar torfur.
Smjörbrekka er skammt frá forna alfaraveginum um Sandkluftir. Þegar hann varð ófær í vatnavöxtum var þess í stað farið um Smjörbrekku og Smjörbrekkuháls og þaðan meðfram Sandvatnshlíðum vestan Sandkluftavatns. Nú liggur bílvegurinn inn að Uxahryggjum um þessa gömlu varaleið og hefur leyst vegkaflann um Sandkluftir af hólmi.
Smjörbrekka í frumheimildum
Séra Björn Pálsson Þingvallaprestur getur Smjörbrekku í sýslu- og sóknarlýsingu sinni fyrir Hið íslenzka bókmenntafélag árið 1840 (útg. 1979, bls. 179):
„Sæluhúsakvísl rennur úr Öxavatni og Sæluhúsa- og Brunnatjörnum til suðurs eftir sandi í Sandvatn fyrir norðan Kluftir, er oft ófær á vorum í leysingum, einkum á vaðinu, sem er nærst Sandvatni; má þá, þegar komið er að sunnan, ekki fara Kluftir, heldur bratta sneið nær Ármannsfelli, sem kallast Smjörbrekka, og so fyrir vestan Sandvatn. Norðari vöðin á kvíslinni eru betri, því oftar en einu sinni fara Norðlingar yfir hana.“
Ónefndur heimildarmaður segir svo í ódagsettri örnefnaskrá Svartagils:
„Norður af Meyjarsæti (35) er Smjörbrekkuháls (36), og Smjörbrekka (37) þar sem ekið er niður á sandana.“
Heimildir
Björn Pálsson. (1979). Þingvalla- og Úlfljótsvatnssóknir. Í Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1843 og lýsing Ölfushrepps anno 1703 eftir Hálfdán Jónsson (bls. 171–192). Sögufélag.
Svartagil. (e.d.). [Heimildamaður ókunnur, Guðjón Friðriksson skráði]. Örnefnastofnun Íslands.