Ármannsfell

Ármannsfell

Ármannsfell er stórt fell í norðurhluta þjóðgarðsins á Þingvöllum, austan Botnssúlna og Gagnheiðar og vestan Lágafells og Mjóu fella. Grasdalahnúkur gengur úr Ármannsfelli að norðanverðu.

Fellið er móbergsstapi sem myndaðist í eldsumbrotum undir jökli á síðustu 100–200 þúsund árum. Frá fjallsrótum þess við Þingvallahraun er víðast um 300–400 metra klif upp að brún og þaðan tekur við mikil víðátta, þakin grágrýti, með aflíðandi hækkun til norðurs. Geysistór gígbarmur er á austurhluta fjallstoppsins, ríflega 1300 metrar í þvermál og við norðurbrún hans er hátindur fellsins, 764 metrar yfir sjávarmáli. Ármannsfell einkennist af fjölmörgum misgengjum sem liggja eftir því endilöngu, þar á meðal framhaldi Almannagjár. Þar að auki eru fjallshlíðarnar víða gilsorfnar af leysingavatni og vex talsverður kjarrgróður í þeim sunnanverðum.

Ármannsfell er eitt helsta einkennisfjall Þingvallsveitar og setur óumdeilanlegan svip sinn á alþingisstaðinn forna. Helstu þjóðleiðir ofan af hálendinu lágu meðfram rótum þess niður að Þingvöllum og var fellið því vel þekkt meðal þingheyjenda. Því hefur einnig verið haldið fram að fjórðungsþing Sunnlendinga hafi verið undir Ármannsfelli (sbr. kirknatal Páls Jónssonar frá um 1200) og í Hænsna-Þóris sögu segir að sjálft alþingi var háð undir fellinu eitt árið. Eyðibýlin Svartagil og Múlakot eru staðsett við sunnanverðar rætur Ármannsfells.

Ármannsfell

Horft til norðurs að Ármannsfelli frá slóðum Hrauntúns. Réttargata í forgrunni með stefnu á Sleðaás.

Þjóðgarðurinn á Þingvöllum

Ármaðurinn í Ármannsfelli

Ármannsfell dregur heiti sitt af nafnorðinu ármaður, sem þýðir verndarvættur en getur einnig átt við embættismann eða umboðsmann konungs eða stórhöfðingja. Fyrrnefnda skýringin er almennt talin eiga hér við og að munnmæli hafi lifað innan sveitar um ármann nokkurn sem búi í fellinu.

Sögusagnir þessar gætu hafa orðið efniviður í Ármanns rímur Jóns Guðmundssonar lærða frá 1637, þar sem ármaðurinn heitir einfaldlega Ármann í nefnifalli. Rímurnar bera mörg einkenni annarra þekktra ævintýra og segja í stuttu máli frá Þorsteini gála, bóndasyni frá Skálabrekku, sem finnur hellisskúta í Ármannsfelli er hann leitar að sauði föður síns. Þorsteinn hreinsar taðskán úr hellisgólfinu og leggst þar síðan niður til svefns. Ármann birtist Þorsteini í draumheimum, þakkar fyrir tiltektina og verður honum síðan til leiðsagnar og fulltingis í hinum ýmsu raunum, líkt og rimmum við þrjár tröllskessur, ánauð til Noregs og þremur þrautum drottningarinnar í Bjarmalandi – sem kvænist síðar Ármanni og flytur með honum til Íslands.

Rímurnar voru færðar í óbundið mál í lok 17. aldar af austfirska sýslumanninum Jóni Þorlákssyni. Kallaðist ritverkið Ármanns þáttur (einnig nefnt Ármanns saga og Þorsteins gála) og var það skrifað í stíl Íslendingasagna. Önnur útgáfa af sögunni, Ármanns saga yngi (eða Ármanns saga og Dalmanns) kom svo fram á sjónarsviðið 1782. Hún var skrifuð af sýslumanninum Halldóri Jakobssyni og er að nokkru leyti frábrugðin hinni fyrri og talsvert lengri. Þar er Ármann orðinn frændi Bárðar Snæfellsáss og mætast þeir bergbúar meðal annars á kappleikum á Hofmannaflöt.

Þessi skáldverk virðast hafa blandast þjóðtrúnni í tímans rás og persónugert ármanninn í fellinu enn frekar. Er haugur hans meðal annars sagður vera ofan á fellinu í Þjóðsögum Jóns Árnasonar. Ábúendur í Þingvallasveit hafa þá greint frá daufum ljósum í suðurhlíðum Ármannsfells, einkum við svonefnt Ármannsgil og að óvenjubjartar stjörnur hafi skinið yfir fellinu.

Örnefni í og við Ármannsfell

Fjöldi örnefna er í Ármannsfelli og við rætur þess. Hér verður þeim flestöllum útlistað og verður farið rangsælis um fjallið.

Lýsingin hefst í vestri við Gagnheiði sem rennur saman við vesturhluta Ármannsfells. Þar heitir Stórhóll á rana einum sem kemur undan suðvestanverðu fellinu; vestan ranans er Svartagil og austan hans er Klömbrugil. Stór hvilft er í fellinu fyrir ofan Klömbrugil og heitir hún Skál.

Suður af Skál skagar stór múli niður úr Ármannsfelli sem nefnist Bæjarfell og er kenndur við Svartagilsbæinn, sunnan undir samnefndu gili. Bær þessi var að sögn áður nefndur Vegghamar eftir örnefni einu skammt innar. Skógi vaxinn dalur er innst í Bæjarfelli, Svartagilsmegin, og nefnist Botnsdalur. Þar er mynni Klömbrugils.

Gata nokkur liggur þvert yfir Bæjarfell og á því ofanverðu er grasflöt sem nefnist Leirdalur. Örnefnið Stekkjardalur hefur einnig verið haft um norðurenda hans og þar eru greinilegar stekkjarleifar frá Svartagili. Suðurhlíð Bæjarfells kallast Biskupsbrekkur og liggur þjóðleið meðfram rótum hennar. Hraunið undan brekkunum nefnist Biskupsbrekknahraun.

Bæjarfell er afmarkað í austri af djúpu gili sem ýmist er kallað Ármannsgil eða Kaplagil. Sögusagnir eru þar um óútskýrð ljós hátt uppi í fjallinu að næturlagi. Einhvers staðar ofan á fjallinu hefur verið talað um örnefnið Ármannsleiði. Annars er fátt um örnefni þar uppi.

Suðurhlíðar Ármannsfells

Austan Bæjarfells koma Skógarhólar, stundum nefndir Skógarhálsar. Hér er aðstaða fyrir hestamenn, skeiðvöllur og skilarétt sveitarinnar, Þingvallarétt. Þjóðleiðin frá Þingvöllum kemur hér upp að Ármannsfelli og liggur meðfram fjallsrótum þess í austurátt inn til hálendisins. Núverandi akvegur, Uxahryggjavegur, liggur að mestu ofan á gömlu leiðinni.

Austan Skógarhóla skagar annar fjallsmúli fram úr Ármannsfelli sem nefnist Fjárhúsamúli eða Húsmúli. Hann er kenndur við eyðibýlið Múlakot (eða Mosastaði) sem enn má sjá vestan undir múlanum. Austan Fjárhúsamúla kemur Grásteinsgil og er þá komið í skógi vaxið svæði sem nefnist Bolabás. Hér hverfur norðurendi Almannagjár inn í Ármannsfell. Bolabás er eins konar hvilft milli Fjárhúsamúla í vestri og Sleðaáss í austri.

Vinsæl gönguleið liggur um Sleðaás upp á Ármannsfell og á honum eru sérkennilegar jarðmyndanir. Sleðaás kemur fyrir í Grettis sögu og sagnir eru um grettistak við ásinn sem nefnist Grettishaf.

Sleðaásgjá kemur í beinu framhaldi af Sleðaási og við upphaf hennar liggur gamla þjóðleiðin – sem og núverandi akvegur – niður ásinn um svonefnt Bolaklif. Rétt austan við Bolaklif er fyrrum skilarétt Þingvalla, Bolaklifsrétt og þar liggur Réttargata inn í Hrauntún.

Svæðið við fjallsræturnar austan Sleðaáss heitir Kriki og liggur þjóðvegurinn hér þétt við fellið. Mikill framburður rennur úr giljum austan Krika niður á hraunið (Lambagjárhraun) og heitir þar Sandskeið. Þar liggur gamli vegurinn suður að Hrauntúni. Hér var gamla varnargirðing Þingvallasveitar og hefur girðingarstæðinu nú verið umbreytt í fjölnota göngu- og reiðgötu. Liggur hún alla leið að Gjábakka.

Austan í Ármannsfelli

Austan af Sandskeiðum kemur Stóragil sem er tilkomumikið í návígi. Talsverðar gróðurtorfur eru hér í fjallshlíðunum. Hrauntúnsbændur áttu stekk undan gilinu sem nefndist Nýi-Stekkur og var hann reistur ofan í sprungu skammt sunnan gilsins. Nálægt Stóragili er Litlagil. Nokkuð austar hefur framburður úr fellinu myndað miklar flatir í hrauninu sem kallast Víðivellir og bera nafn með rentu. Héðan liggur Víðivallagata niður í Hrauntún. Þjóðleið nokkur lá héðan til suðausturs, Hrafnabjargavegur eða Prestavegur, með stefnu á Prestastíg á Hlíðargjá fram hjá Litla-Hrauntúni.

Skammt innan Víðivalla er Sláttubrekka, neðarlega í Ármannsfelli, líklegast slægjublettur frá Hrauntúni. Kippkorn norðar kemur stórt og mikið gil sem nefnist Stórkonugil eftir einhverri tröllskessu sem engar sögur fara af. Neðst í henni heitir Vopnalág – og fylgja því nafni engar útskýringar. Sjá má móta fyrir stórum gígbarmi efst á Ármannsfelli ofan Stórkonugils.

Innan af gilinu er komið að stórri valllendisflöt sem nefnist Hofmannaflöt. Hér voru slægjur frá Hrauntúnsbændum og skiptust leiðir til norðurs og norðausturs. Annar angi Hrafnabjargavegar liggur áleiðis að Hofmannaflöt úr suðaustri og er allgreinilegur.

Norður af Hofmannaflöt er Lágafell sem er samfast Ármannsfelli að sunnanverðu. Lítill stapi við fellsmörkin heitir Meyjarsæti. Tvö gil eru hvor sínu megin við Meyjarsæti og kallast Sandkluftir eða Kluftir. Núverandi akvegur liggur upp hlíðar Ármannsfells um svokallaða Smjörbrekku og yfir Smjörbrekkuháls. Hóll nokkur þar nálægt hefur borið nafnið Óveðurshnjúkur en hefur ekki verið staðsettur nákvæmlega.

Norðan í Ármannsfelli

Fyrir innan Smjörbrekkuháls kemur Sandkluftavatn. Áður hét vatnið Sandvatn og kristallast það í nærliggjandi örnefnum: Sandvatnshlíðum og Sandvatnskvísl. Nú hefur einhver samruni orðið á örnefnunum Sandvatni og Kluftum.

Þjóðleiðin liggur hér frá Þingvöllum til Vesturlands og fór það áður eftir vatnsborðsstöðu Sandkluftavatns hvoru megin var farið um svæðið.

Vestur af Sandkluftavatni koma aflangar brekkur úr Ármannsfelli með mörgum ásum og giljum. Stærsta gilið kallast Ormavallagil og myndar framburður úr því samnefnda velli skammt innar. Vestan gilsins kemur höfði undan Ármannsfelli sem nefnist Grasdalahnúkur. Norðan hans eru þrír grasi grónir dalir, Grasdalir. Hér er aftur komið inn að Gagnheiði og hringnum lokað.

Eru þá flestöll örnefni í og við Ármannsfell upptalin.