Bakkarétt
Bakkarétt (líklegast kölluð Þingvallarétt í upphafi) er gömul safnrétt vestan Almannagjár sem þjónaði hlutverki lögréttar í Þingvallasveit. Hún er reist í hvilft sunnan undir lágum, breiðum hraunbala skammt austan Norðlingavaðs í Öxará, ofarlega á flatlendi sem nefnist Bakkar og réttin dregur nafn sitt af. Gömul alfaraleið, svokallaður Norðlingavegur, liggur frá áðurnefndu vaði fram hjá réttinni og inn að Biskupsbrekkum.
Réttin er sporöskjulaga og snýr hér um bil norður—suður, skiptist í níu eða tíu dilka og með almenningi í miðjunni sem tengist í stórt, tungumyndað safnhólf að vestanverðu. Veggirnir eru vandlega hlaðnir úr hraungrýti í einfaldri röð og þrátt fyrir hrun á stöku stað hafa hleðslurnar haldist afar heillegar án nokkurs viðhalds um áratugaskeið. Engar heimildir eru fyrir eldri fjárréttum á staðnum, en aðra smærri rétt eða aðhald má finna í hraunsprungu við Baulufoss í nokkurra mínútna göngufjarlægð til vesturs.
Samsett, upprétt loftmynd af Bakkarétt frá apríl 2025.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Bakkarétt er ýmist sögð hlaðin 1890 eða 1908. Síðari dagsetningin kemur heim við auglýsingu í Þjóðólfi 24. janúar 1908 þar sem tilkynnt er um tilfærslu Þingvallaréttar, sem var þá við Bolaklif sunnan Ármannsfells og gengur nú undir nafninu Bolaklifsrétt. Ekki virðist sem það hafi gengið eftir að fullu, því kvartað er yfir ólöglegu fjárréttarhaldi í Bolaklifi í Lögréttu 22. apríl 1914. Í Sunnlenskum byggðum III frá 1983 er sagt að réttirnar við Bakka og Bolaklif hafi báðar gegnt hlutverki lögrétta Þingvallasveitar fram til 1925, þegar ný Þingvallarétt var hlaðin sunnan Skógarhóla og leysti þær báðar af hólmi.
Bakkarétt í heimildum
Matthías Johannessen hefur eftir Jónasi Magnússyni, bónda í Stardal, í Morgunblaðinu, 25. júlí 1965, bls 11:
„En þegar út í slíkar ógöngur ímyndunaraflsins var komið lét Jónas í Stardal til sín heyra, og fræddi okkur m.a. á því, að Þingvallarétt hefði alltaf verið á mánudegi í 22. viku sumars. – Þegar ég var ungur maður, sagði hann, var siður að halda réttarball upp við réttina, sem þá stóð á Öxarárbökkum. Þá var margt æskufólk í Þingvallasveit og vakað alla nóttina við réttina, leikið og dansað.“
Ónefndur heimildarmaður segir svo í ódagsettri örnefnaskrá Svartagils:
„Baulufoss (7) rennur úr tjörninni (syðri?), sem er í Mýrarkróki (8). Fossinn er rétt vestan við gömlu réttir.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi í Mjóanesi, segir svo í Sunnlenskum byggðum III, 1983, bls. 176:
„Í Stekkjargjá er smá afgjá inn í efri gjábarminn, fjárheld á þrjá kanta. Þar var haldin skilarétt (hrútarétt) allt fram til þess að ný lögrétt var byggð 1925 suðvestan við Skógarhóla. Tvær lögréttir voru í hreppnum og þótti það óhagkvæmt. Önnur var útundir Brúsastaðamýri, rétt austan við Öxará, byggð á árunum 1890–1891. Var tilkynnt öðrum viðkomandi hreppum með auglýsingu í Ísafold að réttarbyggingin hæfist 9. júlí 1890. Hin réttin var austan við Bolabás ofan við Bolaklif. Bolaklifsréttin mun vera fyrsta lögrétt Þingvallasveitar og sú eina þar til réttin innan við Öxará var byggð.“
Pétur merkti Bakkarétt jafnframt inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Ferðahópurinn FERLIR hefur eftir Ragnari Jónssyni á Brúsastöðum í grein frá 2021:
„Skammt austan við Brúsastaði (vestan við Bárukot) er mikil hlaðin rétt. Ekki er að sjá að hennar hafi sérstaklega verið getið í örnefnalýsingum eða öðrum heimildum. Ekki heldur annarri rétt, mun minni og eldri, skammt vestar. Ragnar, bóndi á Brúastaöðum, sagði þessa rétt hafa verið hlaðna árið 1908. Hún hefði þjónað bæjunum í vestanverðri sveitinni. Þegar réttin í Skógarhólum hafi verið hlaðin eftir 1930 hafi þessi rétt lagst af að mestu.“
Heimildir
FERLIR. (2021). Hreindýrsslagurinn í Þingvallarétt haustið 1854.
Lögrétta, 22.04.1914, bls. 82.
Matthías Johannessen. (25.07.1965). Svöl fjöll og tær. Morgunblaðið, 10–11.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Svartagil. (e.d.). [Heimildamaður ókunnur, Guðjón Friðriksson skráði]. Örnefnastofnun Íslands.