Skógarkot

Skógarkot er eyðibýli í Þingvallahrauni. Það er staðsett í skóglendinu austan Þingvalla, hér um bil miðja vegu á milli Almannagjár og Hrafnagjár og upp við gamla sýsluveginn um Þingvallasveit.

Ekki er vitað með vissu hvenær byggð hófst í Skógarkoti, en þess er fyrst getið í visitasíu Þórðar biskups Þorlákssonar frá 1679. Við skrif Jarðabókar Árna Magnússonar og Páls Vídalíns 1711 voru munnmæli í sveitinni að fornbýlið „Þórallastaðir“ (sbr. Þórhallsstaði úr Ölkofra þætti) hafi verið þar sem Skógarkot er nú, en Þórhallastaðir er nafn á öðru eyðibýli 500 metrum austan Skógarkots.

Skógarkot var ein af hjáleigum Þingvallabæjar en þótti njóta allnokkurs sjálfstæðis frá heimajörðinni á síðari tímum. Skógarkot komst í alfaraleið á 19. öld og blómstraði í kjölfar mikillar jarðræktar, svo hún þótti með bestu sauðfjárjörðum Þingvallasveitar. Búskapur var lagður af í Skógarkoti eftir stofnun þjóðgarðs á Þingvöllum og staðurinn fór endanlega í eyði 1936. Nú er Skógarkot einna þekktast sem miðpunktur fjölmargra gönguleiða í þjóðgarðinum á Þingvöllum.

Skógarkotsbærinn var suðaustan undir hól sem kallast Sjónarhóll eða Balinn, innan í fimm hektara stóru túni sem afgirt er með háum grjótgarði. Traðir liggja inn að bæjarrústunum úr suðri, og framan við hlaðið er stór matjurtagarður.

Bæjarstæðið í Skógarkoti samanstóð af nokkrum húsum sem tóku sífelldum breytingum í tímans rás. Tveir húsgrunnar snúa til suðurs að upphlaðinni stétt við traðarendana. Á þeim vestari stóð líklega timburhús, klætt tjörupappa undir lokin (sbr. ljósmynd af bænum frá um 1930), með útidyrum á suðurgafli, ásamt einum sexrúðuglugga á jarðhæðinni og öðrum smærri glugga á efri hæðinni. Annar stór gluggi var á vesturhliðveggnum. Húsið á eystri grunninum var bárujárnsklætt, með þremur sexrúðugluggum á framhliðinni.

Tvær torfhúsaburstir stóðu við norðurhlið húsanna og sneru til vesturs, með steinsteyptum kjallara í þeirri nyrðri. Austan þeirra voru fleiri byggingar, þar á meðal ein með reykháfi upp úr þakinu. Við norðausturhlið bæjarins er lág upphækkun sem virðist að einhverju leyti manngerð og gæti samsvarað örnefninu Hlöðuhól.

Sagt er að timburhús hafi verið í Skógarkoti á 19. öld með afþiljaðri stofu. Það var að sögn eina timburhús sveitarinnar þar til núverandi Þingvallakirkja var reist 1859. Björn Th. Björnsson getur þess í bók sinni Þingvellir – staðir og leiðir (bls. 144) að Ófeigur Jónsson, þúsundþjalasmiður frá Heiðarbæ, hafi verið fenginn til að skreyta „vandaða gestastofu heima í Skógarkoti á árunum milli 1820 og 30. Var hún blámáluð innan og skreytt rósastrengjum umhverfis efst á veggjum, en loftbitar dökkblárri og einnig rósamálaðir, svo og hurðir innan.“

Björn segir jafnframt (bls. 145) að hús hafi verið reist „frammi á hlaðinu, úr timbri gömlu Þingvallakirkju og afgangstimbri frá byggingu hinnar nýju, og kemur það heim, því ártalið 1862 var á vindhana timburhússins. Hús þetta stóð í Skógarkoti fram til ársins 1938, er það var flutt austur í Laugardal.“

Vorið 1938 gengu meðlimir Þingvallanefndar fram á meðvitundarlausan mann í bæjarhúsi Skógarkots, sem var talinn nær dauða en lífi. Nefndin lét rífa alla húsakosti í Skógarkoti og Hrauntúni fljótlega eftir atburðinn, en húsin voru þá þegar að hruni komin.

Árið 1925 er getið um fjögur fjárhús, tvær heyhlöður og eitt hesthús í Skógarkoti. Leifar þriggja eða fjögurra útihúsa sjást uppi á Sjónarhól, ofan bæjarins, og er eitt þeirra með steyptum kjallara. Efst á hólnum kallast Réttarhóll; þar er sprunga með grjóthleðslum í og austan undir hólnum er tvískipt fjárrétt. Skammt austan bæjarins er uppgróinn hraunbali sem nefnist Harðhaus. Þar var hrísköstur bæjarins geymdur á veturna. Nokkuð austar í túninu er djúp laut sem nefnist Möngudalur. Sunnan við bæjarhúsin og matjurtagarðinn eru nokkrar samhliða rákir sem kunna að vera leifar mannvirkja. Við suðurenda traðanna, rétt fyrir utan túngarðinn, er hraunhella sem kallast Vaðmálsbali og var notuð til að þurrka vaðmál og ull.

Brunnurinn í Skógarkoti er í túninu 120 metrum austan bæjarins. Hann er vel hlaðinn og djúpur en vatn hélst aðallega í honum í votviðratíð. Þegar hann þornaði upp þurfti að sækja neysluvatn til Þórhallastaða eða niður að Tjörnum fyrir ofan Vatnsvik í Þingvallavatni. Hólar nokkrir utan túnsins blasa við þegar gengið er frá bænum að brunninum og kallast þeir Brunnhólar. Stöðull Skógarkots var austan við brunninn sem og fjárhús með lítilli hlöðu áfastri túngarðinum.

Eitt helsta kennileiti Skógarkots er mikill, grjóthlaðinn garður sem umlykur túnið og hluta Sjónarhóls. Garðurinn hefur þó látið undan trjágróðri á sumum stöðum. Eldri, hringmyndaður garður er sjáanlegur innan í túninu og mælist um 200 metrar í þvermál. Ekki liggur fyrir hvenær hann var reistur.

Grjótgarðurinn sem nú stendur er afrakstur mikilla jarðabóta á 19. og 20. öld, þar sem túnið var nær tvöfaldað að flatarmáli. Túnið var fært út í mörgum áföngum með færikvíum, og steinar voru hreinsaðir úr jarðveginum og notaðir sem hleðslugrjót. Aðflutt mold var þá lögð ofan á berar hraunhellur.

Svæðið þar sem túnið var stækkað til suðurs kallast Gerði. Þar má finna útihúsaleifar á einum stað. Líklega hefur stækkun túnsins til norðurs farið fram á síðustu búsetuárunum staðarins, sbr. túnakort frá 1920. Þar hefur gamalt, rétthyrnt garðlag lent innan hins nýræktaða túns, og innan þess má finna smátóft og manngerða dæld.

Samkvæmt Jarðabókinni bjó maður að nafni Halldór Magnússon í Skógarkoti 1711. Litlar sögur fara af ábúendum bæjarins á átjándu öld, en við upphaf þeirrar nítjándu bjó þar Elka Sæmundsdóttir (1749–1835) ásamt börnum sínum tveimur. Önnur dóttir Elku hét Sigríður Eyjólfsdóttir (1780–1837) og kvæntist hún Kristjáni Magnússyni (1777–1843) árið 1806. 

Skógarkotsbærinn gekk undir miklar endurbætur á tímum Kristjáns Magnússonar. Hann varð hreppstjóri Þingvallasveitar snemma á nítjándu öld og lét meðal annars lagfæra sýsluveginn fram hjá Skógarkoti og austur yfir Hrafnabjargaháls, sem og Norðlendingaveginn á milli Öxarár og Bolaklifs. Þá lét Kristján lagfæra stíga yfir Hrafnagjá og gera Langastíg í Stekkjargjá færan klyfjahestum.

Kristján og Sigríður kona hans eignuðust alls sjö börn. Auk þess átti Kristján átta börn til viðbótar með einni vinnukonu bæjarins, Guðrúnu Þorkelsdóttur. Yfirvöldum gekk erfiðlega að taka á barneignarmálum Kristjáns, og kann það að hafa stafað af hreppstjórastöðu hans. Kristján greiddi sektir fyrst um sinn, en var síðan dæmdur til hýðingar. Sýslumaður virðist þó aldrei hafa framfylgt dómnum. Kristján er ein af aðalpersónunum í sögulegu skáldsögunni Hraunfólkinu eftir Björn Th. Björnsson frá 1995.

Sonur Kristjáns, Jón Kristjánsson (1811–1895), tók við Skógarkoti að föður sínum látnum 1843 og réð þar búi fram til 1890. Jón var þríkvæntur; fyrst Guðrúnu Ófeigsdóttur (1808–1835), síðan Kristínu Eyvindsdóttur (1813–1868) og loks Vilborgu Þórðardóttur (1836–1881). Jón hlaut góðan orðstír fyrir bústörf sín, stækkaði túnið til muna og reisti svo virðulegan bæ að hjáleigan Skógarkot þótti með bestu bæjum Þingvallasveitar.

Næstu ábúendur Skógarkots á eftir Jóni voru hjónin Hannes Guðmundsson (1836–1913) og Margrét Eyjólfsdóttir (1826–1899). Tóku þau við búinu 1890. Á eftir þeim bjuggu þau Halldór Ólafsson (1866–1908) og Þóranna Árnadóttir í Skógarkoti árin 1907–1908 og Ólafur Björnsson og Steinunn Björnsdóttir 1908–1909.

Jóhann Kristjánsson (1879–1965) og Ólína Jónsdóttir (1873–1967) tóku við Skógarkoti 1909 og ráku þar bú til 1936, þegar býlið lagðist endanlega niður í kjölfar þjóðgarðsstofnunar. Jóhann fékk leyfi Þingvallanefndar til að reisa einnar hæðar timburhús með kjallara og járnþaki við Tjarnir árið 1935, skammt frá beitarhúsum Skógarkots. Leyfið var þó afturkallað fljótlega eftir að framkvæmdir við húsgrunninn hófust og aldrei varð af búskap á þeim slóðum.

Meðal barna Jóhanns og Ólínu voru bræðurnir Pétur og Kristján Jóhannssynir, sem síðar bjuggu á Gjábakka og Mjóanesi. Þeim er að þakka að stór hluti örnefna innan þjóðgarðsins á Þingvöllum hefur varðveist.

Skógarkot var hjáleiga frá Þingvöllum og deildi óskiptu beitarlandi með heimajörðinni og öðrum hjáleigum í landi Þingvalla. Grasnytjar utan túns voru á ýmsum slægjublettum í hrauninu og í fjallhögum, ásamt Brúsastaðamýri á tímabili.

Skógarhögg var norðan og austan bæjarins, þar á meðal í Magnúsarklettsskógi. Mörkin á milli skóglendis Þingvalla og Skógarkots voru dregin í línu á milli Helluholts, Jafningjavörðu og Eyvindarhóls, og mörkin á milli Skógarkots og hjáleigunnar Hrauntúns voru ákvörðuð við Markavörðu, hér um bil mitt á milli bæjanna tveggja.

Skógarkot átti veiðirétt í Þingvallavatni milli Langatangahólma og Hallviks. Bátalægi og netaveiðar voru við Öfugsnáða og þvottastaður í Hlóðavík skammt austar.

Tveir stekkir tilheyrðu Skógarkoti. Annar þeirra hét Gamli-Stekkur og stóð hann við eyðibýlið Þórhallastaði. Þar áttu Skógarkotsbændur einnig fjárhús, kálgarð og ræktaðan túnblett. Hinn stekkurinn hét Nýi-Stekkur og er staðsettur nálægt Ámundahólum fyrir ofan Vatnsvik.

Fjárhelli góðan áttu Skógarkotsbændur á Hellishæð, beint austur af bænum. Annar fjárhellir fannst sunnan bæjarins í upphafi 20. aldar. Engar áreiðanlegar upplýsingar hafa varðveist um sel Skógarkotsbænda, en þeim er eignuð selstaða norðvestan Sigurðarsels í sóknarlýsingu Þingvallaprestakalls 1840. Líklega hefur hún verið nálægt örnefninu Selhólum.

Frá Skógarkoti liggja leiðir til allra átta. Flestar eru þær stikaðar og auðveldar yfirferðar. Fjölfarnasta leiðin heitir Skógarkotsvegur eða Gjábakkavegur og liggur meðfram sunnanverðum túngarðinum á milli Þingvalla og Hrafnagjár. Vegurinn varð sýsluvegur sveitarinnar á 19. öld eftir að gamla leiðin um ós Öxarár spilltist í jarðskjálftahrinu 1789, og var ein fjölfarnasta leiðin um Þingvallahraun þar til svokallaður Konungsvegur var lagður nálægt bökkum Þingvallavatns árið 1907.

Önnur og eldri leið klofnar frá Gjábakkavegi austan Skógarkots. Hún kallast Klukkustígsleið og liggur fram hjá Þórhallastöðum, upp Hábrún og yfir Klukkustíg á Hrafnagjá. Munnmæli í sveitinni herma að þar hafi verið ein helsta þjóðleiðin til Þingvalla á fyrri öldum. Síðan var hún innansveitarleið á milli Skógarkots og bæjarins Gjábakka. Leiðarkaflinn sem nú er stikaður milli Skógarkots og Þórhallastaða var stekkjargata frá Skógarkoti.

Þrjár innansveitarleiðir liggja til suðurs frá tröðunum í Skógarkoti. Sú fyrsta kallast Gönguvegur og liggur til suðvesturs að Þingvöllum; hana fóru ábúendur Skógarkots er þeir sóttu messur í Þingvallakirkju. Næst kemur Vatnskotsgata, sem liggur beint suður að hjáleigunni Vatnskoti. Gatan kallast hins vegar Skógarkotsgata þegar hún er farin til norðurs. Þriðja gatan nefnist Veiðigata og liggur suður að veiðistað bæjarins við Öfugsnáða.

Hrauntúnsgata var innansveitarleið milli Skógarkots og hjáleigunnar Hrauntúns. Leiðin liggur til norðurs frá bæjarrústunum í Skógarkoti, fram hjá brunninum í túninu og þaðan eftir Brúnum. Önnur braut, er nú kallast Nýja-Hrauntúnsgata, var lögð vestan og samhliða þeirri gömlu á fyrri hluta 20. aldar. Hún liggur eftir vestari hluta túngarðsins í Skógarkoti norður að Hrauntúni og heldur svo áfram norður að Ármannsfelli.

Frá Skógarkoti liggja tvær leiðir norðvestur að Leirum. Önnur þeirra er Krókhólagata, sem krækir fram hjá Krókhólum á miðri leið og fer svo um Sandhólastíg fyrir framan Syðri-Leira. Hin leiðin nefnist Miðhólagata og er óstikuð. Hún liggur til norðurs frá Skógarkoti, tekur svo mið á Miðhóla og fer þaðan um Leirastíg inn á Nyrðri-Leira.

Tvær nafngreindar götur liggja til austurs og norðausturs frá Skógarkoti. Báðar eru þær óstikaðar. Hellisgata liggur austur að fjárhelli bæjarins á Hellishæð og er merkt með gömlum vörðum á stöku stað. Hin heitir Gapahæðagata og liggur um Mosalág norðaustur að Gapahæðum og Raftviðarhlíð.

Ásgeir Jónasson. (1939). Örnefni í Þingvallahrauni. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937-1939, 147–161.

Björn Pálsson. (1979). Þingvalla- og Úlfljótsvatnssóknir. Í Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1843 og lýsing Ölfushrepps anno 1703 eftir Hálfdán Jónsson (bls. 171–192). Sögufélag.

Björn Th. Björnsson. (1987). Þingvellir – staðir og leiðir (2. útg.). Bókaútgáfa Menningarsjóðs.

Bréf Jóhanns Kristjánssonar til Þingvallanefndar 11.04.1935 um framkvæmdir við Vellankötlu.

Bréf Jóhanns Kristjánssonar til Þingvallanefndar 24.05.1934 um ástand mannvirkja í Skógarkoti.

Bréf Jóhanns Kristjánssonar til Þingvallanefndar 28.12.1925 um virðingarmat á húsum og girðingum í Skógarkoti.

Bréf Pálma Einarssonar til Þingvallanefndar 13.11.1933 um flutning Skógarkots niður að Vellankötlu.

Bréf til Þingvallanefndar 17.09.1936 vegna brottfarar Jóhanns Kristjánssonar úr Skógarkoti 1936.

Brynjúlfur Jónsson. (1905). Rannsókn í Árnesþingi sumarið 1904 (að nokkru leyti áður undirbúin). Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1905, 1–51.

Fáeinar jarðabætur. (17.12.1853). Þjóðólfur, bls. 155.

Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.

Halldór Jónasson. (16.10.1941). Þingvallanefnd hefir sofið í einn áratug. Vísir, bls. 2.

Helga S. Melsteð. (1982). Vatnskot [Guðrún Þóra Guðmannsdóttir skráði]. Örnefnastofnun Íslands.

Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. 2. bindi: Árnessýsla. (1981). Sögufélag.

Jens Pálsson. (18.12.1895). Eptirmæli. Ísafold, bls. 378.

Kristján Jóhannsson. (e.d.). Örnefni í Þingvallahrauni. Svör við spurningum [Óbirt efni]. Örnefnastofnun Íslands/Þjóðgarðurinn á Þingvöllum.

Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.

Sigrún Helgadóttir. (2011). Þingvellir – þjóðgarður og heimsminjar. Bókaútgáfan Opna.

Umbun fyrir jarðabætur. (20.05.1854). Þjóðólfur, bls. 218.

Visitasía Þórðar Þorlákssonar. Bps. AII 11, bls. 299.

Þingvallanefnd bjargar sjúkum manni frá dauða. (29.05.1938). Morgunblaðið, bls. 6.

1. Ásgeirshellir
2. Balinn
3. Brunnhólar
4. Brunnur (Skógarkot)
5. Brúsastaðamýri
6. Eyvindarhóll
7. Gamli-Stekkur (Skógarkot)
8. Gapahæðagata
9. Gerði
10. Gjábakkavegur
11. Gönguvegur
12. Hallvik
13. Harðhaus
14. Hellisgata
15. Hellishæð
16. Helluholt
17. Hlóðavík
18. Hlöðuhóll
19. Hrauntúnsgata
20. Jafningjar
21. Klukkustígsleið
22. Krókhólagata (Sandhólastígur)
23. Langitangi (hólmi)
24. Leynir (Skógarkot)
25. Magnúsarklettsskógur
26. Markavarða
27. Miðhólagata
28. Möngudalur
29. Nýi-Stekkur (Skógarkot)
30. Nýja-Hrauntúnsgata
31. Réttarhóll
32. Selhólar
33. Sjónarhóll
34. Skógarkotsvegur
35. Stöðull (Skógarkot)
36. Tjarnir
37. Vaðmálsbali
38. Vatnskotsgata (Skógarkotsgata)
39. Veiðigata
40. Þingvellir (bær)
41. Þórhallastaðir
42. Öfugsnáðavík
43. Öfugsnáði