Sjónarhóll
Sjónarhóll, eða Balinn, er stór og hringmyndaður hraunhóll fyrir ofan eyðibýlið Skógarkot.
Um helmingur Sjónarhóls er innan í Skógarkotstúninu, og þar hefur hann verið ræktaður upp og afgirtur með grjóthlöðnum túngarði. Efsti hluti hans er sundurklofinn og kallast þar Réttarhóll, líklega eftir gömlum fjárréttum við hólinn austanverðan.
Tóftir tveggja útihúsa standa á ofanverðum Sjónarhól. Munu þær vera frá fyrri hluta 20. aldar. Fleiri þústir eru sjáanlegar á hólnum og gætu þar verið leifar af enn eldri mannvirkjum. Rústir Skógarkotsbæjarins eru þá við suðaustanverðar rætur Sjónarhóls, og þar er einnig getið um örnefnið Hlöðuhól. Vestar í brekkurótunum er örnefnið Leynir.
Frá hólnum liggur svokölluð Krókhólagata til norðvesturs að Leirum. Þá liggur Nýja-Hrauntúnsgata vestan við hólinn inn að Hrauntúni.
Skógarkot á þriðja áratug 20. aldar. Horft er til norðurs frá Vaðmálsbala. Bæjarhúsin eru á miðri mynd. Fyrir aftan þau er Sjónarhóll og ofan á honum eru tvö útihús. Hið vinstra er sagt vera hlaða með áföstum hrútakofa og hesthúsi, en það hægra hefur verið langhús fyrir kindur.
Ljósmyndari: Sigurður Tómasson (1893–1980). Safnnúmer: A ST1-1062. Birt með leyfi.
Ljósmyndasafn Íslands © Þjóðminjasafn Íslands
Sjónarhóll í frumheimildum
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Bærinn stendur sunnan í hæð, sem nefndur var Balinn (140); uppi á honum voru fjárhús og heyhlöður. Þar, sem hann er hæstur, er sundurklofinn hóll, sem heitir Rjettarhóll (141). Austan-við hann, norðan-við túngarðinn, var fjárrjett, og austan-við túnið tvö lambhús; nú er allt þetta óþarft orðið.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í sveitarlýsingu Gunnars Þórissonar frá Fellsenda um Þingvallasveit í Sunnlenskum byggðum III, 1983:
„Skógarkot er miðsvæðis í lághrauninu, í beina stefnu á Hrafnabjörg frá Þingvöllum séð, sunnan undir háum hól sem Sjónarhóll heitir. Af honum er fagurt útsýni til allra átta.“
Pétur merkti hólinn – sem hann kallar Sjónarhól – inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Ingibjörg Jóna Helgadóttir lýsir heyskaparháttum Skógarkotsbænda í byrjun 20. aldar í ritgerð sinni um Skógarkot, bls. 9, og byggir á viðtölum við systurnar Gretu og Herdísi Jóhannsdætur frá Skógarkoti:
„Þegar búið var að ganga frá heyinu var það flutt á hestum að Skógarkoti. Uppi á túni var stór hlaða. Við endann á hlöðunni var hrútakofi og hesthús. Aðeins fjær var langhús fyrir kindurnar. Enn austar í túninu, fyrir austan brunninn, var annað fjárhús svokallað tveggja garða fjárhús. Austur í „Stekk“, sem var fyrir austan Ölkofradal, var eins garða fjárhús. Fyrir aftan fjárhúsið var lítil hlaða. Þarna var tún í kring og annar brunnur.“
Heimildir
Björn Th. Björnsson. (1994). Þingvellir – staðir og leiðir (4. útg.). Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.