Sjónarhóll
Sjónarhóll, eða Balinn, er stór og hringmyndaður hraunhóll fyrir ofan eyðibýlið Skógarkot. Efsti hluti Sjónarhóls er sundurklofinn og kallast þar Réttarhóll, líklega eftir gömlum fjárréttum við hólinn austanverðan.
Sjónarhóll í Skógarkoti. Bæjarrústirnar standa við rætur hólsins á miðri mynd, sem er innrammaður af Búrfelli og Botnssúlum. Harðhaus er hægra megin á forgrunni myndarinnar.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Um helmingur Sjónarhóls er innan í Skógarkotstúninu, og þar hefur hann verið ræktaður upp og afgirtur með grjóthlöðnum túngarði. Hóllinn er tiltölulega sléttur á toppnum og þar standa tóftir tveggja útihúsa frá fyrri hluta 20. aldar. Sú vestari er með stórum, grjóthlöðnum kjallara og er sögð vera leifar af hlöðu með áföstum hrútakofa og hesthúsi, en eystri tóftin var fjárhús. Fleiri þústir eru sjáanlegar á hólnum og gætu þar verið leifar af enn eldri mannvirkjum. Rústir Skógarkotsbæjarins eru þá við suðaustanverðar rætur Sjónarhóls, og þar er einnig getið um örnefnið Hlöðuhól. Vestar í brekkurótunum er örnefnið Leynir.
Víðmynd af Skógarkoti, séð frá Sjónarhóli.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Frá Sjónarhóli liggur svokölluð Krókhólagata til norðvesturs að Leirum. Þá liggur Nýja-Hrauntúnsgata vestan við hólinn inn að Hrauntúni.
Skógarkot á þriðja áratug 20. aldar. Horft er til norðurs frá Vaðmálsbala. Bæjarhúsin eru á miðri mynd. Fyrir aftan þau er Sjónarhóll og ofan á honum eru tvö útihús. Hið vinstra er sagt vera hlaða með áföstum hrútakofa og hesthúsi, en það hægra hefur verið langhús fyrir kindur.
Ljósmyndari: Sigurður Tómasson (1893–1980). Safnnúmer: A ST1-1062. Birt með leyfi.
Ljósmyndasafn Íslands © Þjóðminjasafn Íslands
Útihúsatóft á Sjónarhóli með grjóthlöðnum kjallara.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Útihúsatóft á Sjónarhóli. Hér var áður langhús fyrir kindur.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Sjónarhóll í frumheimildum
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Bærinn stendur sunnan í hæð, sem nefndur var Balinn (140); uppi á honum voru fjárhús og heyhlöður. Þar, sem hann er hæstur, er sundurklofinn hóll, sem heitir Rjettarhóll (141). Austan-við hann, norðan-við túngarðinn, var fjárrjett, og austan-við túnið tvö lambhús; nú er allt þetta óþarft orðið.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í sveitarlýsingu Gunnars Þórissonar frá Fellsenda um Þingvallasveit í Sunnlenskum byggðum III, 1983:
„Skógarkot er miðsvæðis í lághrauninu, í beina stefnu á Hrafnabjörg frá Þingvöllum séð, sunnan undir háum hól sem Sjónarhóll heitir. Af honum er fagurt útsýni til allra átta.“
Pétur merkti hólinn – sem hann kallar Sjónarhól – inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Ingibjörg Jóna Helgadóttir lýsir heyskaparháttum Skógarkotsbænda í byrjun 20. aldar í ritgerð sinni um Skógarkot, bls. 9, og byggir á viðtölum við systurnar Gretu og Herdísi Jóhannsdætur frá Skógarkoti:
„Þegar búið var að ganga frá heyinu var það flutt á hestum að Skógarkoti. Uppi á túni var stór hlaða. Við endann á hlöðunni var hrútakofi og hesthús. Aðeins fjær var langhús fyrir kindurnar. Enn austar í túninu, fyrir austan brunninn, var annað fjárhús svokallað tveggja garða fjárhús. Austur í „Stekk“, sem var fyrir austan Ölkofradal, var eins garða fjárhús. Fyrir aftan fjárhúsið var lítil hlaða. Þarna var tún í kring og annar brunnur.“
Heimildir
Björn Th. Björnsson. (1994). Þingvellir – staðir og leiðir (4. útg.). Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.