Miðhólagata
Miðhólagata er gömul leið í Þingvallahrauni og önnur af tveimur sem liggja á milli eyðibýlisins Skógarkots og Leira, ásamt Krókhólagötu. Miðhólagata er sögð hafa verið ákjósanleg handa langferðafólki úr suður- og austursveitum sem ætlaði sér yfir Leggjabrjót, en hún hefur sjálfsagt einnig þjónað hraunbúum í daglegum störfum.
Frá bæjartúninu í Skógarkoti liggur Miðhólagata norður að Miðhólum, þaðan sem hún þræðir um mosaflatir fram hjá Kolgrafarhóli og þaðan um Leirastíg inn á Leirar. Gatan féll að mestu úr notkun á 20. öld og var álitin týnd eða gleymd fram til 2026, en þá tókst að rekja hana á ný með hjálp gamallra loftmynda og LiDAR-mælinga.
Leiðarlýsing: frá Skógarkoti til Leira (2,6 km)
Miðhólagata er tiltölulega auðveld yfirferðar en hún er jafnframt óstikuð og liggur um viðkvæmar mosaflatir. Vegfarendur þurfa því að stíga varlega til jarðar og fylgja götuslóðanum í hvívetna til að fyrirbyggja allt óþarfa jarðrask. Þvera þarf akveg á einum stað.
Leiðarlýsingin hefst við traðirnar hjá eyðibýlinu Skógarkoti. Þar var búið fram til 1936 í nær vatnslausu hrauni, og þurftu ábúendur bæjarins því oft að ferðast langar leiðir til að komast í vatn þegar brunnurinn í túninu þornaði upp. Farið var með ull á hestvagni til Leira þar sem hún var þvegin í stórum potti með vatni úr Leiralæk. Þar var einnig mikilvægur beitar- og slægjublettur fyrir hraunbúa.
Gengið er frá tröðunum að suðvesturhorni túngarðsins og þaðan til norðurs eftir Nýju-Hrauntúnsgötu. Hún var rudd inn að Hrauntúni árin 1910–1912 og hefur þá líklega verið lögð ofan á hluta Miðhólagötu.
Eftir tæplega 800 metra er beygt til vesturs út af Nýju-Hrauntúnsgötu og liggur nú leiðin í gegnum aflanga dæld á milli tveggja hraunbala, er nefnast Stórhólar. Í dældinni er lítið, grasi gróið jarðfall.
Fljótlega eftir að úr dældinni er komið birtast skógi vaxnir hraunhólar. Tekið er mið á hólana, sem nefnast Miðhólar og eru á miðri leið. Gengið er eftir mosaflesju við austurhlið þeirra. Hér er götuslóðinn afar greinilegur, en ekki varir það lengi því brátt er komið að akveginum yfir Þingvallahraun sem var lagður fyrir þjóðhátíðina 1974. Hluti Miðhólagötu hefur þá lent undir veginum á um 300 metra löngum kafla. Gengið er samhliða Þingvallavegi um stóra, grámosaklædda eyðu í skóginum.
Brátt liggur Miðhólagata yfir lága, skógi vaxna hæð. Hún er ein af Kolgrafarhólshæðum, sem kenndar eru við Kolgrafarhól nokkurn handan skammt vestar.
Ekki líður á löngu þar til Þingvallavegur kemur aftur í ljós og í þetta sinn þarf að þvera hann. Svo heppilega vill til að hraðamyndavélum hefur verið komið fyrir nákvæmlega þar sem Miðhólagata liggur undir veginum og ökumenn eru því flestir til fyrirmyndar.
Frá hraðamyndavélunum liggur Miðhólagata samhliða Þingvallavegi vestur að mörkum Sandhólagjár og Sleðaásgjár (eða Leiragjár). Þrætt er yfir litla jarðbrú á milli gjánna sem nefnist Leirastígur, og þar mætast Miðhólagata og Leiragata. Nokkuð er af sprungum á stígnum.
Frá Leirastíg er ekki nema um 250 metra ganga að þjónustumiðstöð Þingvalla og er þar komið að leiðarlokum. Langferðafólk á fyrri tímum hefur haldið áfram og inn eftir rótum Hvannabrekku, upp um Leynistíg og þaðan áleiðis um Leggjabrjót.
Miðhólagata í frumheimildum
Svo segir í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins 27. ágúst 1967:
„Frá Skógarkoti eru ennfremur a.m.k. tveir troðningar upp á Leirurnar gegnt því, þar sem nýi þjóðvegurinn kemur yfir Almannagjá. Báðir eru þeir fjölbreytilegir og svipað má segja um aðra tvo stíga frá Skógarkoti upp að Hrauntúni [...]“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„103. Leiru- eða Leirastígur? Hvaðan og hvar lá Leiragata? Leirastígur þar sem gatan lá frá Hrauntúni og önnur gata frá Skógarkoti.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í ferðahandbókinni Áföngum, 1986, bls. 143:
„Þeir sem komu sunnan eða austan úr sveitum og ætluðu Leggjabrjót um Leynistíg, fóru frá Skógarkoti svokallaða Miðhólagötu og komu á Leirana þar sem þjóðvegurinn liggur nú yfir Sleðásgjána.“
Pétur merkti Miðhólagötu inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar í mosaeyðunni austan við Miðhóla (64.27063,-21.0703). Jafnframt teiknaði hann götuna með rauðri brotalínu frá Þingvallavegi norðan hólanna (64.27315, -21.07218) suður að Nýju-Hrauntúnsgötu (64.26847, -21.06781). Gatan var ekki sýnd fara í gegnum dældina um Stórhóla, líkt og í þessari lýsingu, heldur austan við þá.