Þórhallastaðir
Þórhallastaðir (eða Þórhallsstaðir; einnig kallaðir Ölkofrastaðir og Gamli-Stekkur) er eyðibýli í landi Þingvalla. Það er staðsett í miðju hrauninu á milli Almannagjár og Hrafnagjár, um hálfum kílómetra fyrir suðaustan eyðibýlið Skógarkot og upp við hina fornu Klukkustígsleið.
Samkvæmt munnmælum var búið á Þórhallastöðum til forna, en engar traustar heimildir eru til um búsetu þar fyrr en í lok 17. aldar. Eftir það reistu Skógarkotsbændur stekk á staðnum og sóttu þar vatn á þrautatímum.
Þórhallur á Þórhallsstöðum
Eyðibýlið hefur lengi verið tengt við Þórhall „ölkofra“ úr Ölkofra sögu (eða Ölkofra þætti). Samkvæmt sögunni – sem er af sumum talin samfélagsádeila – bjó hann á bænum Þórhallsstöðum í Bláskógum á fyrri hluta 11. aldar. Þórhallur bruggaði öl og seldi það á alþingi, en þar sem hann var ekki af neinu göfugmenni kominn var hann kenndur við aukabúgrein sína, sem og kofrann sem hann bar jafnan á höfði.
Þórhallur átti skóg upp frá Hrafnabjörgum, austan við Lönguhlíð, þar sem hann gerði til kola. Í eitt skiptið sofnaði hann við iðju sína, með þeim afleiðingum að eldur komst í skóginn og brenndi stórt svæði sem kallaðist síðan á Sviðningi. Þá brann einnig Goðaskógur, sem var í eigu sex valdamikilla goða, og rekur sagan síðan málaferli þeirra við Þórhall.
Sögulegar heimildir
Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711 er getið um eyðibýlið „Þórallastaði“ í landi Þingvalla, sem var byggt fyrir pláguna miklu og talið hafa verið þar sem Skógarkot er nú. Einnig er getið um eyðihjáleiguna Ölkofru skammt frá, sem var í stopulli ábúð árin 1690–1704 og talin reist ofan á eldri byggð. Síðan var hún notuð sem stekkjartún frá Skógarkoti.
Bæjarnöfnin Þórhallsstaðir og Ölkofrastaðir eru notuð yfir sama eyðibýli í sýslu- og sóknarlýsingu Þingvallaprestakalls árið 1840. Bæjarrústirnar voru sjáanlegar þar til á síðari hluta 19. aldar, þegar bóndinn í Skógarkoti reisti sér kálgarð úr bæjarrústunum. Á svipuðum tíma fannst „fornmannabrunnur“ á staðnum og leifar af fornum túngarði. Upp við hann var stekkur Skógarkotsbænda.
Eyðibýlið var friðlýst af þjóðminjaverði 1927 og kallað Ölkofrastaðir. Hefur sú orðmynd gjarnan verið notuð samhliða Þórhallsstöðum, eða Þórhallastöðum líkt og nafnið er ritað í Jarðabókinni. Ábúendur Þingvallasveitar kölluðu staðinn þó gjarnan Gamla-Stekk, eða einfaldlega Stekk.
Staðarlýsing
Þórhallastaðir eru suðaustan undir bogadreginni hæð, Stekkjarhæð, sem afmarkar bæjarstæðið að vestanverðu. Fremst á hæðinni er Ölkofrahóll, og milli hans og hæðarinnar er djúpt jarðfall sem nefnist Ölkofradalur. Vatn safnaðist oft fyrir í botni hans.
Túnið sem nú er á Þórhallastöðum er um hálfur hektari að flatarmáli. Það var ræktað af Skógarkotsbændum og umgirt með vírgirðingu sem enn má sjá leifar af ásamt einföldum steinsetningum.
Umfangsmikil upphækkun er á miðju túninu, um 40 x 30 metrar að flatarmáli og tveggja metra há. Líklega er um að ræða svokallaðan bæjarhól, þar sem mannvirki hafa verið reist hver ofan á öðru í tímans rás og myndað manngerðan hól. Efst á upphækkuninni má greina ummerki af kálgarði frá 19. öld og eldri mannvirkjabrot við norðurhlið hans.
Beint austan við bæjarhólinn svokallaða er grjóthlaðinn brunnur, að mestu fulinn fokjarðvegi. Þegar vatnsbólið í Skógarkoti þraut sóttu ábúendur Skógarkots sér neysluvatn í brunninn og í Ölkofradal.
Við suðurenda bæjarhólsins er heilleg fjárhúsatóft með hlöðu. Við suðurhliðina er ávöl, manngerð dæld. Ekki er fullljóst hvar Gamli-Stekkur var staðsettur.
Ummerki túngarða eru á tveimur stöðum. Báðir eru þeir bogadregnir eða hringmyndaðir, en afar ógreinilegir. Tilvist þeirra verður aðeins staðfest með frekari fornleifarannsóknum. Annar þeirra virðist liggja fast upp við bæjarhólinn, en hinn er nokkuð sunnar fyrir utan hið ræktaða tún. Við vesturenda hans, upp við Stekkjarhæð, eru forvitnilegar þústir sem gætu verið manngerðar.
Tvær fjölfarnar leiðir liggja frá Skógarkoti til austurs og fram hjá Þórhallastöðum. Önnur þeirra nefnist Klukkustígsleið og er talin ein elsta þjóðleið sveitarinnar; hún klofnar frá núverandi alfaraleið nálægt Pelahellu og liggur þaðan fram hjá Þórhallastöðum að sunnanverðu. Hin leiðin kallast Hellisgata og liggur norðan Stekkjarhæðar að fjárhelli Skógarkotsbænda á Hellishæð. Á milli þessara leiða er sú þriðja, stekkjargata frá Skógarkoti, sem liggur á milli staðanna tveggja.
Hraunfólkið á Þórhallsstöðum
Seint verður svarað hvort hér séu hin fornu heimkynni Þórhalls ölkofra, ef hann var á annað borð til. Saga Þórhalls er aftur á móti orðin samofin staðnum og vekur umsvifalaust upp spurningar um hvernig fólk komst af í hinu harðbýla Þingvallahrauni.
Á Þórhallastöðum eru ummerki um mannvist frá ólíkum tímabilum og tvö áreiðanleg vatnsból í annars vatnslausu hrauni. Mögulegar garðhleðslur bera vott um fornar athafnir. Helsti vitnisburður fortíðarinnar er þó hóllinn í túninu. Reynist hann bæjarhóll, með leifum ýmissa byggingarskeiða, gæti hann varpað nýju ljósi á eyðibyggðina í Þingvallahrauni. Hann hefði jafnframt mikla sérstöðu, því fáir aðrir bæjarhólar hafa varðveist innan þjóðgarðsins á Þingvöllum.
Þórhallastaðir í frumheimildum
Svo segir í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711 (útg. 1981, bls. 364):
„(Önnur hjáleiga [Þingvallabæjar]) Ølkofra heitir hjer eitt eyðibýli í staðarins landi, sem nú um næstu 7 ár hefur í auðn legið, en um 14 ára tíð þar fyrir var kotið ýmist bygt eða í eyði, en ekki segjast menn vita um hvað mörg ár þetta eyðibýli hafi fyrir þeim 21 ári óbygt verið, þó segjast þeir heyrt hafa að fyrir manna minni hafi þetta býli bygt verið. Jarðardýrleiki er óviss. Eigandinn var kirkjan að Þingvöllum. Landskuld var xx álnir svo lángt fram sem menn til vita. Leigukúgildi var ekkert og það svo lengi menn til vita. Fóðrast kunni i vetrúngur. Skóg og haga og aðrar landsnytjar átti kotið til jafnaðar við hin önnur kotin í Þíngvallnastaðar landi. Torfristan og stúngan er hjer eins ónýtandi eins og á hinum öðrum kotunum. Túnið er nú ekki nema stekkatún frá Skógarkoti. Engjar voru engar.
Þórallastader [nmgr: „Um Þórallastaði ritað á rönd, en vísað hjer inn.] hafa kallaðir verið í skógunum og meinast þar hafi löngu fyrir manna minni bygð verið, en lagst í auðn um stóru pláguna. Eftir pláguna meinast þetta að hafa aftur bygt verið og kallað síðan Skógarkot, því Þórallastaðir meinast verið hafi í sama stað sem nú er Skógarkot.“
Séra Björn Pálsson Þingvallaprestur getur eyðibýlisins í sýslu- og sóknarlýsingu Þingvallaprestakalls 1840 (útg. 1979, bls. 186). Hann merkir eyðibýlið með gríska bókstafnum µ inn á handteiknað kort skammt austan Skógarkots. Í lýsingunni stendur: „Þórhalls- eða Ölkofrastaðir fyrir austan Skógarkot, er nú stekkur þaðan.“
Kristian Kålund textafræðingur getur Þórhallastaða í Íslenskum sögustöðum, er kom fyrst út á dönsku árin 1877–1882. Svo segir í þýðingu Haraldar Matthíassonar frá 1984, 1.b., bls. 109–110:
„Austan við [Skógarkot] er græn brekka; er þar nú stekkur bóndans. Þar heita Þórhallsstaðir. Hér er sagt að Þórhallur ölkofri hafi búið, en um hann segir í Ölkofra þætti, að hann hafi búið í Bláskógum á Þórhallsstöðum. Er viðurnefni hans varðveitt í nafninu á flötum hraunhól, sem nefnist Ölkofrahóll, og er hann milli Þórhallsstaða og Skógarkots. Til sönnunar fornri byggð á Þórhallsstöðum er sýndur „fornmannabrunnur“, grjótbrunnur hlaðinn, sem nýlega hefur fundizt þar.“
Sigurður Vigfússon fornfræðingur segir svo í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1880-1881, bls. 24:
„Síðan fór eg að Skógarkoti um kveldið og athugaði um Þórhallastaði, sem talað er um í Ölkofraþætti, og fleira. Elztu menn segja, að stekkrinn frá Skógarkoti sé nú þar sem gömlu Þórhallastaðir vóru. Þar hefir verið mikið tún, og sjást leifar af fornum túngarði; gamall brunnr hefir og fundizt þar og jarðvegr kominn yfir. Hann hefir verið hlaðinn upp til forna, sáust þess greinileg merki, og hefir þar verið þró mitt í jarðhellunni „Ölkofrahóll“ heitir þar fyrir utan hinn forna túngarð. Síðan fór eg heim að Þingvelli um kveldið kl. 12.“
Brynjúlfur Jónsson fornfræðingur segir svo í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1905, bls. 46:
„Skamt suður frá bænum Skógarkoti í Þingvallasveit er stekkur, og er þar vanalega kallað Ölkofrustaðir (mann nafnið virðist haft kvenkyns). En það mun mega telja víst, að þar hafi verið bær Þórhalla, sem kallaður var Ölkofri. Þar er túngirðing af grjóti, en víða fallin. Bærinn hefir staðið suðaustan undir háum hraunhól og sáust rústirnar fram á síðari hluta 19. aldar. En þá gerði bóndinn í Skógarkoti kálgarð úr þeim. Ekki er hann notaður nú, en sést þó gerla, og til hinnar fornu rústar sér lítið eitt út undan norðvestur garðinum. Stekkjartóftin er út við túngarðinn á einum stað og hefir stekkurinn eigi verið settur á bæjarrústina. Sjá má þar fyrir brunni, þó nú sé að mestu gróið yfir hann; og þur var hann í sumar, er eg kom þangað.“
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Að norðvestan við Lágbrún er ávalur jafn halli að henni, sljettur að ofan, sem heitir Leiti (122); nær það frá Stekkjarvörðubölum með Lágbrún að Hrútabrekkum (123), sem eru vestan í löngum grjóthól frá norðri til suðurs, austan vegarins. Leiti nær einnig alla leið heim að Gamla-stekk (124); hann er norðvestast á Leitinu og var notaður frá Skógarkoti. Stekkurinn er þar, sem líkur eru fyrir, að Ölkofrastaðir hafi verið. Þar bjó Ölkofri eða Þórhallur sá, er ölið bruggaði fyrir alþingisgesti og brenndi Goðaskóg (126). Þar var haldið við litlum túnbletti fram undir 1900, og þar var brunnur fram yfir þann tíma, sem var þrauta-vatnsból frá Skógarkoti; hann þraut ekki, nema þegar þurkar og frost hjeldust vikum saman. Ölkofrastaðir eða Gamli-Stekkur eru suðaustan-undir hárri hæð, sem heitir nú Stekkjarhæð (127), og er þar skjól talsvert í norðanveðrum. Vestan-í hæðinni er mjög djúpur dalur með bröttum brekkum og klapparbrúnum, sem einnig er kenndur við Ölkofra, og vestan-við dalinn er Ölkofrahóll (129).“
„Austast í [Skógarkotstúni] var brunnhola, sem fljótt þraut vatn í; var þá eins og í gamla daga leitað til gamla Ölkofra með drykk, og ef hann þraut, sem sjaldan var, meðan brunnurinn var hirtur og haldið við, varð að sækja vatn á hestum niður í Tjarnir, h.u.b. hálfrar stundar ferð.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„51. Er Stórastekkjarvarða kennd við Gamlastekk? Já.
Sést fyrir honum enn? Já.“
Ingibjörg Jóna Helgadóttir skrifar í háskólaritgerð sinni Búskaparhættir að Skógarkoti í Þingvallasveit eftir síðustu aldamót vorið 1996, bls. 9, og byggir á viðtölum við systurnar Gretu og Herdísi Jóhannsdætur frá Skógarkoti:
„Austur í „Stekk“, sem var fyrir austan Ölkofradal, var eins garða fjárhús. Fyrir aftan fjárhúsið var lítil hlaða. Þarna var tún í kring og annar brunnur.“
Síðan er sagt á blaðsíðu 12 í sömu ritgerð:
„Hlaðan [í Skógarkoti] stóð við fjárhúsin. Hesthús og fjárhús stóðu sér. Það var lítið tún við „Stekk“ – gamalt býli sem áður hét Þórhallastaðir. Var það gamalt eyðibýli suðaustur frá Skógarkoti sunnan undir Ölkofrahól, en þar eru rústir, brunnur og túnbleðill umhverfis. Þarna geymdi Jóhann [Hannesson, bóndi í Skógarkoti] kindur á veturna. Vestan Ölkofrahóls liggur Ölkofradalur, djúp kvos milli klapparhóla og í henni vatnsstæði sem þornar í þurrkatíð. Á Þórhallastöðum bjó Ölkofri, sem bruggaði þingheimi bjór í eina tíð og brenndi Goðaskóg. Sumir telja Þórhallastaði eldra nafn á Skógarkoti.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 13–14:
„Mín skoðun er sú, að Þórhallastaðir, sem líklega hafa verið fyrsta bændabýlið, sem byggt hafi verið í lághrauninu, hafi verið þar sem Jarðabók Árna og Páls segir, að kotið Ölkofra hafi staðið, og að síðar hafi þar verið hafður stekkur frá Skógarkoti. Það er vitað, að bæði í Þingvallasveit og yfirleitt um allt land, byggðust upp smábýli í góðærum, því þá fjölgaði fólki ört, en féllu svo úr ábúð, þegar tíðarfar fór að versna og plágur gengu yfir landið. Mér þykir líklegt, að Skógarkot hafi byggst á slíkum góðæristímum og ábúð þar einhverra hluta vegna haldist, en Þórhallastaðir fallið úr ábúð.
Í suðaustur frá Skógarkoti, þar sem kotið Ölkofra var og síðar stekkur, er langur og nokkuð hár klapparhryggur, sem skýlt hefur bænum fyrir norðanátt. Vestast á þessum klapparhrygg er hár hóll, sem Ölkofrahóll heitir. Í klapparhryggnum austan við hólinn er mjög djúp laut, Ölkofradalur. Í vesturenda lautarinnar er tjörn, sem sjaldan þraut, nema í langvarandi sumarþurrkum eða í vetrarhörkum. Í túninu sunnan við klapparhrygginn er brunnur, sem ég hef aldrei komið að vatnslausum. Framan nefnd örnefni benda eindregið til þess að þarna hafi bær Ölkofra verið, Þórhallastaðir.“
Pétur merkti eyðibýlið (ritháttur: „Þórhallastaðir“) inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Heimildir
Björn Pálsson. (1979). Þingvalla- og Úlfljótsvatnssóknir. Í Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1843 og lýsing Ölfushrepps anno 1703 eftir Hálfdán Jónsson (bls. 171–192). Sögufélag.
Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. 2. bindi: Árnessýsla. (1981). Sögufélag.
Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.