Ölkofradalur
Ölkofradalur er jarðfall suðvestast á Stekkjarhæð, ofan við eyðibýlið Þórhallastaði og norðaustan við Ölkofrahól. Nafnið tengist Þórhalli ölkofra sem talinn er hafa búið á Þórhallastöðum.
Neðst í Ölkofradal er djúp laut þar sem vatn hélst oft fram eftir sumri, og þegar brunnurinn í Skógarkoti þornaði upp var vatn gjarnan sótt í dalinn eða í brunninn í Þórhallastaðatúni. Ábúendur Skógarkots héldu stundum töðugjöld í dalnum.
Ölkofradalur í frumheimildum
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Ölkofrastaðir eða Gamli-Stekkur eru suðaustan-undir hárri hæð, sem heitir nú Stekkjarhæð (127), og er þar skjól talsvert í norðanveðrum. Vestan-í hæðinni er mjög djúpur dalur með bröttum brekkum og klapparbrúnum, sem einnig er kenndur við Ölkofra, og vestan-við dalinn er Ölkofrahóll (129).“
„Austast í [Skógarkotstúninu] var brunnhola, sem fljótt þraut vatn í; var þá eins og í gamla daga leitað til gamla Ölkofra með drykk, og ef hann þraut, sem sjaldan var, meðan brunnurinn var hirtur og haldið við, varð að sækja vatn á hestum niður í Tjarnir, h.u.b. hálfrar stundar ferð.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„52. Er Ölkofradalur stór, gróinn? Hvar lá gatan að Ölkofra? Hét hún einhverju nafni? Ölkofradalur er vel gróinn alldjúpur með gamlan brunn. Vestasti dalurinn, vestan undir Ölkofrahól.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 14:
„Í suðaustur frá Skógarkoti, þar sem kotið Ölkofra var og síðar stekkur, er langur og nokkuð hár klapparhryggur, sem skýlt hefur bænum fyrir norðanátt. Vestast á þessum klapparhrygg er hár hóll, sem Ölkofrahóll heitir. Í klapparhryggnum austan við hólinn er mjög djúp laut, Ölkofradalur. Í vesturenda lautarinnar er tjörn, sem sjaldan þraut, nema í langvarandi sumarþurrkum eða í vetrarhörkum. Í túninu sunnan við klapparhrygginn er brunnur, sem ég hef aldrei komið að vatnslausum. Framan nefnd örnefni benda eindregið til þess að þarna hafi bær Ölkofra verið, Þórhallastaðir.“
Pétur merkti Ölkofradal inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Ingibjörg Jóna Helgadóttir lýsir ullarþvotti og -þurrkun í byrjun 20. aldar í ritgerð sinni um Skógarkot, bls. 12, og byggir á viðtölum við systurnar Gretu og Herdísi Jóhannsdætur frá Skógarkoti:
„Þórhallastaðir – Ölkofri. Hlaðan stóð við fjárhúsin. Hesthús og fjárhús stóðu sér. Það var lítið tún við „Stekk“ – gamalt býli sem áður hét Þórhallastaðir. Var það gamalt eyðibýli suðaustur frá Skógarkoti sunnan undir Ölkofrahól, en þar eru rústir, brunnur og túnbleðill umhverfis. Þarna geymdi Jóhann [Kristjánsson] kindur á veturna. Vestan Ölkofrahóls liggur Ölkofradalur, djúp kvos milli klapparhóla og í henni vatnsstæði sem þornar í þurrkatíð. Á Þórhallastöðum bjó Ölkofri, sem bruggaði þingheimi bjór í eina tíð og brenndi Goðaskóg. Sumir telja Þórhallastaði eldra nafn á Skógarkoti.“
Heimildir
Björn Th. Björnsson. (1994). Þingvellir – staðir og leiðir (4. útg.). Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Sigrún Helgadóttir. (2011). Þingvellir – þjóðgarður og heimsminjar. Bókaútgáfan Opna.