Goðaskógur
Goðaskógur var örnefni í Bláskógum samkvæmt Ölkofra sögu og Grettis sögu. Staðsetning hans er nú löngu gleymd, en almennt er áætlað að hann hafi verið einhvers staðar á hraunbreiðunum austan við Ármannsfell eða Mjóufjöll.
Samkvæmt Ölkofra sögu var Goðaskógur í sameiginlegri eigu sex valdamikilla goða sem létu nytja hann á alþingistímum á fyrri hluta 11. aldar. Í sögunni sofnar Þórhallur „ölkofri“ frá Þórhallsstöðum við kolagerð í skógi sínum upp frá Hrafnabjörgum, austan við örnefnið Lönguhlíð sem nú er týnt. Eldur kemst úr kolagröfinni í skóginn og brennir allstórt svæði, þar á meðal Goðaskóg. Brunasvæðið er síðan kallað „á Sviðningi“ en það örnefni er nú einnig týnt. Sagan rekur málaferli goðanna við alþýðumanninn Þórhall í kjölfar brunans.
Skógarins er þá stuttlega getið í Grettis sögu, þegar Þórhallur nokkur frá Forsæludal leitar hesta sinna við Sleðaás undir Ármannsfelli. Sér hann þá sauðamanninn Glám koma ofan úr Goðaskógi með hrís á hesti.
Goðaskógur er gjarnan nefndur í tengslum við skógarnytjar í Þingvallasveit til forna. Er þar helst bent á kolagerð og samband skóganna við alþingishald á Þingvöllum. Einnig hefur hann verið tengdur við hugmyndir um að Þingvallaskógar hafi náð enn lengra inn til landsins en þeir gera nú.
Örnefnið Goðaskarð, á milli Fremra- og Innra-Mjóafells, hefur verið nefnt í samhengi við Goðaskóg.
Goðaskógur í frumheimildum
Svo segir í 1. kafla Ölkofra sögu:
„Þat varð til tíðenda eitt haust, at Ölkofri fór í skóg þann, er hann átti, ok ætlaði at brenna kol, sem hann gerði. Skógr sá var upp frá Hrafnabjörgum ok austr frá Lönguhlíð. Hann dvalðist þar nökkura daga ok gerði til kola ok brenndi síðan viðinn ok vakði um nótt yfir gröfunum. En er á leið nóttina, þá sofnaði hann, en eldr kom upp í gröfunum ok hljóp í limit hjá, ok logaði þat brátt. Því næst hljóp eldr í skóginn. Tók hann þá at brenna. Þá gerist á vindr hvass. Nú vaknaði Ölkofri ok varð því feginn, at hann gæti sér forðat. Eldrinn hljóp í skóginn. Brann sá skógr fyrst allr, er Ölkofri átti, en síðan hljóp eldr í þá skóga, er þar váru næstir, ok brunnu skógar víða um hraunit. Er þar nú kallat á Sviðningi. Þar brann skógr sá, er kallaðr var Goðaskógr. Hann áttu sex goðar. Einn var Snorri goði, annarr Guðmundr Eyjólfsson, þriði Skafti lögsögumaðr, fjórði Þorkell Geitisson, fimmti Eyjólfr, sonr Þórðar gellis, sétti Þorkell trefill Rauða-Bjarnarson. Þeir höfðu keypt skóga þá til þess at hafa til nytja sér á þingi.“
Svo segir í 32. kafla Grettis sögu, í tengslum við hestaleit Þórhalls nokkurs Grímssonar, bónda í Forsæludal, á miðjum þingtíma:
„Þórhalli var vant hesta tveggja ljósbleikra ok fór sjálfr at leita. Af því þykkjast menn vita, at hann var ekki mikilmenni. Hann gekk upp undir Sleðaás ok suðr með fjalli því, er Ármannsfell heitir. Þá sá hann, hvar maðr fór ofan ór Goðaskógi ok bar hrís á hesti. Brátt bar saman fund þeira. Þórhallr spurði hann at nafni, en hann kveðst Glámr heita.“
Goðaskógur í öðrum heimildum
Kristian Kålund textafræðingur getur Goðaskógar í Íslenskum sögustöðum, er kom fyrst út á dönsku árin 1877–1882. Svo segir í þýðingu Haraldar Matthíassonar frá 1984, 1.b., bls. 110:
„Um Ölkofra er sagt, að hann átti skóg upp frá Hrafnabjörgum og austur frá Lönguhlíð. [...] Í Ölkofra þætti er sem sé frá því sagt, hversu eldur kom upp í skógi Þórhalls ölkofra og læstist síðan í nærliggjandi skóga, svo að skógar brunnu víða um hraunið, það svæði var síðan kallað Sviðningi (í yngri útgáfu er ranglesið „á Svíðingi“. Þar brann einnig skógur, sem nefndur var Goðaskógur og sex goðar áttu; höfðu þeir keypt þetta skógarsvæði til að hafa til alþingisnytja. Hvorugt þessara örnefna hefur varðveitzt, en sjá má hvar Goðaskógur hefur verið af því sem sagt er í Grettis sögu 109 [...]. Hlýtur skógurinn af hafa verið milli Tindafjalla og hæðanna austan Ármannsfells og ef til vill náð allt upp undir Skjaldbreið.“
Kålund bætir við í neðanmálsgrein á sömu blaðsíðu:
„Ef til vill minnir nafnið Goðaskörð [Goðaskarð] á þennan skóg, en þannig nefnist skarðið sem vegurinn liggur gegnum fjöllin sem liggja að Hofmannaflöt og áfram með fram suðurhlið Skjaldbreiðar til eins af fjallvegunum frá Norðurlandi.“
Sigurður Vigfússon fornfræðingur segir svo í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1880-1881, bls. 42:
„Um þenna Goðaskóg er talað í Ölkofraþætti. [Í Grettis sögu] sýnist helzt vera bent á, að Goðaskógr hafi verið fyrir ofan Sleðaás, austr frá Ármannsfelli, og getr það vel verið, og að hann hafi legið austr undir Hrafnabjörg.“
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Leiti nær einnig alla leið heim að Gamla-stekk (124); hann er norðvestast á Leitinu og var notaður frá Skógarkoti. Stekkurinn er þar, sem líkur eru fyrir, að Ölkofrastaðir hafi verið. Þar bjó Ölkofri eða Þórhallur sá, er ölið bruggaði fyrir alþingisgesti og brenndi Goðaskóg (126).“
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 78:
„Hér að framan var minnzt á Goðaskóg og skóg þann, er Þórhallur ölkofri átti. Segir í þætti hans, að hann hafi búið í Bláskógum, á Þórhallsstöðum, og hafi átt skóg upp frá Hrafnabjörgum og austur fyrir Lönguhlíð. Síðan segur frá því, að skógur þessi brann allur, eldur hlypi í næstu skóga, og þá hafi víða brunnið skógar um hraunið, þar á meðal Goðaskógur, og að þar sé kallað á Sviðningi, er skógarnir voru. Þetta örnefni er ekki lengur til, en eins og sagt var hér að framan, má ráða af frásögn þessari og annarri í Grettis-sögu (32. kap.), er einnig var getið, hvar þessir skógar og Sviðningur hefur verið, nefnilega á hraunbreiðunni uppi á milli fjallanna, Tindafjalla—Hrafnabjarga að austan og Gagnfells—Ármannsfells að vestan. Þar eru nú móar og mosar einir, og smákjörr, er sunnar dregur. Eru nokkur örnefni á þessu svæði, og sömuleiðis suður um allt hraun, ofan að vatni, en fæst þeirra koma við sögur, og orkar tvímælis, hversu forn þau séu. Mikill syðri hluti þessa svæðis nefnist nú Skyggnirar, en Prestahraun og Mjóafjallshraun norðar.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„53. Hvar er Goðaskógur? Er vitað, hvers vegna hann hét svo? Nytjaður um þingtíma. Í Raftviðarhlíð.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 12–13:
„Báðar þessar Íslendinga sögur, sem vitnað er í hér að framan – Ölkofrasögu og Grettissögu – virðast hafa gerst á mjög svipuðum tíma, því í þeim báðum kemur Skafti lögmaður Þóroddsson við sögu, án þess að það sé nokkurt samband á milli frásagna um Goðaskóg. Eftir þeim kunnugleika, sem ég hef á þessu landsvæði og þeim land[s]lagslýsingum, sem fyrrnefndar sögur gefa, þykir mér líklegast að Goðaskógur hafi verið á hrauninu, milli Fremra-Mjóafells og Kræklna. En hvað merkir orðið kræklur? Ég hef alla tíð talið, að það merkti birkikræklur, sem stæðu upp ú sverðinum á víð og dreif, kræklóttar og hálfdauðar. Hefur skógarsvæði Ölkofra ekki litið þannig út eftir brunann og fengið þá Kræklunafnið? Við sem lifum í dag, höfum séð brunnin skógarsvæði, t. d. í Þjóðgarðinum sem þessari lýsingu líkist. Á slíkum brunasvæðum nær birkið ekki að vaxa að nýju, nema landið sé alfriðað fyrir búfé.“
Pétur merkti Goðaskóg inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Heimildir
Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.