Raftviðarhlíð
Raftviðarhlíð, eða Raftahlíð, er brekka undan vestari og lægri barmi Hlíðargjár. Raftviðarhlíð er um 20–30 metra há, 100–150 metra breið og um 2,5 kílómetra löng; takmörk hennar eru hér um bil frá Hlíðarfláum í suðri og Prestastíg í norðri.
Skógur er þéttur í Raftviðarhlíð, líkt og nafnið gefur til kynna, og þar nær birkið allt að fimm metra lóðréttri hæð samkvæmt LiDAR-mælingum frá 2025. Brekkuræturnar eru í um 200 metra hæð yfir sjávarmáli, halla til vesturs og skapa ákjósanleg vaxtarskilyrði. Vestan og neðan Raftviðarhlíðar er mosavaxið, gróðurlítið hraun sem nefnist Einiberjahæðir. Örnefnið Lind er merkt fyrir neðan suðurenda hlíðarinnar.
Greinilegar götur liggja frá Gjábakka og Torfu inn að Raftviðarhlíð og eftir rótum hennar inn að Prestastíg. Þaðan virðast þær halda áfram norður að Söðulhólagjá. Óljós slóði liggur einnig upp miðja hlíðina og þverar Hlíðargjá á Hlíðarstíg. Þegar fráfærur stóðu yfir í Skógarkoti geymdu ábúendur bæjarins kvíær sínar gjarnan við Raftviðarhlíð og fóru þangað um svokallaða Gapahæðagötu.
Raftviðarhlíð hefur verið talin geta samsvarað örnefninu Lönguhlíð úr Ölkofra þætti. Samkvæmt sögunni átti Þórhallur „ölkofri“ frá Þórhallastöðum skóg nokkurn „upp frá Hrafnabjörgum og austur fyrir Lönguhlíð“, en brenndi hann óvart við kolagerð og var þar síðar kallað á Sviðningi. Birkikjarrið austan Hlíðargjár kallast nú Kræklur. Örnefnið Langahlíð hefur einnig verið talið eiga við vesturhlíðar Tindaskaga, mun innar í landinu.
Raftviðarhlíð í frumheimildum
Sigurður Vigfússon fornfræðingur segir svo í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1880-1881, bls. 34:
„Enn þá einn vegr liggr frá Ármannsfelli eða af Hofmannafleti austr yfir hraunið undir Hrafnabjörg og hjá Raftahlíð, sem kölluð er, og þaðan austr á Hrafnabjargaháls. Þessi vegr var kallaðr Prestavegr [...]“
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Hlíðarflár eru dálítill blettur vestan-í Hrafnabjargahálsi. Norður-af þeim opnast gjá mikil, sem heitir Hlíðargjá (76), sjest fyrir henni alla leið inn í Skjaldbreið, og heitir Söðulhólagjá (77) fyrir norðan Prestastíg (78). Vesturbarmur hennar er að mestu eins og áður-nefndur Hallur, hann er hærri en hraunið að vestanverðu, og heitir Raftahlíð (79) allt að Prestastíg. [...] Að vestan og norðan við Gapahæðir eru flatir hellubalar, mosavaxnir, með lautum og slökkum, og skógarrunnum og hríslum í brúnunum, nema á litlu svæði norður-með Raftahlíð eða Hlíðargjá, sem getur íremur heitið heiði eða móar allt norður að Prestahrauni (83).“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„Mosalág? Mosalág er allbreiður dalur, grámosa klæddur ofan á hrauni, að honum liggja Hríshöfðar að sunnan, Sláttubrekkur og Brunabrekkur að austan, Magnúsarklettaskógur að norðan og Mosalágarhæð að vestan. Um Mosalág og bruna lá gata, fjárgata, frá Skógarkoti alla leið inn í Raftviðarhlíð. Meðan fært var frá var oft verið með kvíærnar inn við hlíð eða í Gaphæðum, og því hélst gatan nokkuð glögg.“
„37. Er vitað um tilefni nafnanna Raftahlíð, Prestahraun (hvar er það), Brúnkolluhöfði? Gjáin, sem lýst er í sp. 35, heitir mörgum nöfnum. Undir vestari barmi hennar er, fremst innan við Gildruholt, Hlíðarfláar vel grösugir og hefur verið all mikill skógur þar. Svo kemur Hlíðarharun innan við það heitir Raftviðarhlíð og innar Prestastígur. Vestan við Prestastíg er úfið hraun, mikið mosavaxið, Prestahraun og nær að Brúnkolluhöfða.“
„53. Hvar er Goðaskógur? Er vitað, hvers vegna hann hét svo? Nytjaður um þingtíma. Í Raftviðarhlíð.“
Kristján segir þá í örnefnaskrá sinni um Gjábakkaland sem rituð var í kringum 1980–1984:
„Innan við Selstíg, sem er á Hrafnagjá, er stór og klofinn hóll, Rauðshóll (27). Þar austur af er skógivaxið land, sem kallast Raftviðarhlíð (28). Hallar nú landinu til norðausturs að mörkum við Innri-Gaphæð og Hlíðarstíg.“
Kristján segir enn fremur í ódagsettri örnefnaskrá Grímsnessafréttar:
„[Afréttarmörkin liggja] í suðausturhorn Hrafnabjarga, norðvestur yfir Hrafnabjörg að Bjargarvöllum. Þar eru stórir klettadrangar, sem hrunið hafa úr fjallinu, og gömul fjárrétt. Þaðan eru mörkin í Hlíðarstíg á Hlíðargjá. Hlíðarstígur er á miðri Raftviðarhlíð.“
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir í neðanmálsgrein í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 57:
„Norðvestan-undir Hrafnabjörgum er Hlíðargjá, ef til vill kennd við Lönguhlíð, en það örnefni er nú ekki lengur til. Kålund álítur, að átt hafi verið við Tindaskaga; hefði þá átt að standa norðr með, en ekki „austr fyrir“. Sbr. Isl. Beskriv., I., bls. 154.“
Matthías segir þá um mögulega staðsetningu Lönguhlíðar á blaðsíðu 65 í sama riti:
„Austan við [Þingvalla-]dældina er fjallgarður, milli hennar og Laugardals, sem er á jaðri Suðurlands-undirlendisins. Hafa þau fjöll ýmis nöfn, og eru þessi næst: Tindaskagi eða Tindafjöll [nmgr: „Ef til vill hefur fjallgarðurinn allur borið það nafn fyrrum.“] efst, næst Skjaldbreið, en skarð er í milli, nefnt Klukkuskarð, [nmgr: „Eftir uppmjóum hól í skarðinu; nefna sumir hann nú Kerling.“] og forn vegur (Eyfirðingavegur). Sú hlið þeirra, sem veit að dældinni, er jöfn og löng hlíð, en næsta gróðurlaus. Kann hún að hafa heitið fyrrum Langa-hlíð, og vera átt við hana í Ölkofra-þætti, svo sem minnzt var á hér að framan.“
Matthías fjallar síðan um örnefnin Goðaskóg og Lönguhlíð á blaðsíðu 78:
„[Örnefnið Langahlíð] er nú ekki lengur til, en eins og sagt var hér að framan, má ráða af frásögn þessari og annarri í Grettis-sögu (32. kap.), er einnig var getið, hvar þessir skógar og Sviðningur hefur verið, nefnilega á hraunbreiðunni uppi á milli fjallanna, Tindafjalla — Hrafnabjarga að austan og Gagnfells — Ármannsfells að vestan. Þar eru nú móar og mosar einir, og smákjörr, er sunnar dregur. Eru nokkur örnefni á þessu svæði, og sömuleiðis suður um allt hraun, ofan að vatni, en fæst þeirra koma við sögur, og orkar tvímælis, hve forn þau séu. Mikill syðri hluti þessa svæðis nefnist nú Skyggnirar, en Prestahraun og Mjóafjallshraun norðar. — Nú eru Þingvallaskógar sunnar, en yfirleitt eru þeir gisnir og lágvaxnir, hríslur og hrísrunnar á strjálingi. Þéttastur og fegurstur er skógurinn austast, í hlíðinni vestan-við Hrafnagjá, og er hún nefnd Raftviðarhlíð, en hár er hann þar þó hvergi, „4–6 fet á hæð, og hæstu hríslur tíu fet. [nmgr: „Þorv. Thoroddsen, Lýsing Íslands, II., 428.“]“
Þess ber að geta að Þorvaldur Thoroddsen getur Raftviðarhlíðar hvergi í Íslandslýsingu sinni og á líklegast við önnur svæði við lægri barm Hrafnagjár, líkt og Sigurðarsel, Rif og/eða Hall.
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 11–13:
„Næsti kafli [Bæjargjár] heitir Gildruholtsgjá og nær inn á Hlíðarfláa, sem eru vestur af miðjum Hrafnabjörgum. Þar fyrir innan tekur við breið og djúp gjá með miklum halla, sem snýr að sigdældinni. Þessi gjá heitir Hlíðargjá og hallinn á gjánni Raftahlíð. Innan við sjálfa gjána, þar sem hún grynnkar mjög og verður óregluleg og slitrótt, er stígur yfir, sem heitir Prestastígur.“
„Í Ölkofrasögu segir um skóg Ölkofra, sem brann, þegar hann var að gera til kola. „Skógur sá var upp frá Hrafnabjörgum ok austur frá Lönguhlíð“. Það er dálítið erfitt að átta sig á því nákvæmlega, hvar skógur Ölkofra hefur verið, þegar svona er tekið til orða. „Upp frá Hrafnabjörgum og austur frá Lönguhlíð“. Á öllu því svæði, sem kemur til álita, hvar skógurinn hafi verið, er ekkert örnefni til, sem ber nafnið Langahlíð og ekkert landsvæði á þessum slóðum, sem gæti verið kallað hlíð eftir eðli málsins, nema Raftahlíð. Útfrá þessum hugleiðingum verður því að ætla, að skógur Ölkofra hafi verið í svonefndum Kræklum, sem eru norður og norðvestur af Hrafnabjörgum. Kræklur ná vestur að Hlíðargjá og norður að Söðulhólagjá. Langahlíðarnafnið hefur gleymzt, en Raftahlíð komið í staðinn.“
„[Örnefnið Bruni] er vestan við Fremri-Gaphæðin[a], beggja vegna við Gaphæðagötuna, sem liggur frá Skógarkoti og inn í Raftahlíð.“
Pétur merkti Raftviðarhlíð (með þeim rithætti) inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar í hallinum sunnan Prestastígs (64.28424,-20.9802). Langahlíð var merkt með fjórum punktum við lægri barma Gildruholtsgjár og Hlíðargjár inn að stíg þar sem Hrafnabjargavegur liggur yfir gjána í átt að Hofmannaflöt (64.25520,-20.9974; 64.26482,-20.9965; 64.27812,-20.9878; 64.29330,-20.9731).