Söðulhólagjá
Söðulhólagjá er misgengi við Söðulhóla, austan Mjóufjalla. Henni er stundum lýst sem framhaldi af Hlíðargjá.
Söðulhólagjár verður fyrst vart í Þjófahrauni ofan Kræklna, um kílómetra austan við norðurenda Hlíðargjár. Ekki er um eiginlega gjá að ræða á þessum slóðum, heldur lítils háttar landsig og aflangan, lynggróinn slakka sem sker sig frá annars mosavöxnu hrauni. Misgengið hefur stefnu til norðnorðausturs og greinilegur götuslóði liggur samhliða því. Eftir um 1250 metra sjást sprungur loks á yfirborðinu.
Söðulhólagjá er aðeins í sprunguformi á um 300 metra löngum kafla innan þjóðgarðsins á Þingvöllum, en verður mun umfangsmeiri utan hans. Mest er gjáin um sig vestan Söðulhóla og Söðulhólavalla. Einn staður á gjánni kallast Söðulhólastígur; um hann liggur Eyfirðingavegur á milli Goðaskarðs og Klukkuskarðs. Frá Söðulhólastíg liggur gjáin inn að suðvesturrótum Skjaldbreiðar.
Nafnið Söðulhólagjá hefur einnig verið notað um gjá sem liggur frá norðurenda Söðulhóla inn að Sandgíg við rætur Skjaldbreiðar.
Söðulhólagjá í frumheimildum
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Hlíðarflár eru dálítill blettur vestan-í Hrafnabjargahálsi. Norður-af þeim opnast gjá mikil, sem heitir Hlíðargjá (76), sjest fyrir henni alla leið inn í Skjaldbreið, og heitir Söðulhólagjá (77) fyrir norðan Prestastíg (78). Vesturbarmur hennar er að mestu eins og áður-nefndur Hallur, hann er hærri en hraunið að vestanverðu, og heitir Raftahlíð (79) allt að Prestastíg.“
„[Frá Brúnkolluhöfða] heita Mjóafells-hraun (89) alla leið að Skjaldbreið (90), frá Söðulhólagjá (91) að Mjóu-fjöllum (-fellum), (92).“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„35. Hvernig er Hlíðarflár? Hvaða hlíð eru þeir kenndir við? Söðulhólagjá er gjásveimur skammt fyrir innan, við Sandsgíg, sem er suðvestur af Skjaldbreið. Svo liggur gjáin suðvestur um hraunið austan við Mjóufjöll. Um Prestastíg breytist nafnið á gjánni. Eftir það heitir hún Hlíðargjá fram á Hlíðarfláa, svo Gildruholtsgjá fram á móts við Klukkuhól. Þá Bæjargjá, hverfur á kafla undir, þar sem Sogsvegurinn er, en kemur svo í ljós á Mjóaneshrauni, endar í vatninu í Latvík. (Sjá örnefnaskrá Mjóaness).“
Kristján segir þá í ódagsettri örnefnaskrá Grímsnessafréttar:
„Söðulhólagjá (34) er vestan við Söðulhóla og hverfur undir hraunið við Sandgíg. Hún er víða nokkuð djúp, 10-15 m á köflum. Söðulhólastígur (35) er vestan við Söðulhólavelli og liggur yfir Söðulhólagjá og vestur í Goðaskarð yfir Gatfellshraun (36). Hlíðargjá (37) er framhald af Söðulhólagjá til suðvesturs.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 11–12:
„Á að gizka tveimur km innan við Prestastíg hverfur [Hlíðargjá] algjörlega, en nokkru þar fyrir innan kemur hún aftur í ljós, með austlægari stefnu en hún áður hafði og stefnir þá á Sandgíg. Þessi síðasti hluti gjárinnar heitir Söðulhólagjá, eftir móbergsfelli, sem er á milli hennar og Tindaskaga. [...] Kræklur ná vestur að Hlíðargjá og norður að Söðulhólagjá.“
Pétur bætir við á blaðsíðu 22 í sama riti:
„Söðulhólagjá lendir á Sandgíg og hverfur þar, en kemur aftur í ljós bak við hann.“
Pétur merkti Söðulhólagjá inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar með þremur punktum (64.30835,-20.9381; 64.32519,-20.9173; 64.34376,-20.8965). Söðulhólastíg merkti hann vestan Söðulhóla (64.34376,-20.8965).