Öfugsnáði
Öfugsnáði er krókóttur tangi sem gengur út í Þingvallavatn tæpum kílómetra austan Vatnskots. Vestan við tangann er Öfugsnáðavík (einnig kölluð Bátsvík) og austan hans er Hlóðavík.
Öfugsnáði var áður fyrr hluti af mun stærri tanga sem hét Langitangi, en megnið af honum seig ofan í Þingvallavatn í mikilli jarðskjálftahrinu 1789. Það litla sem eftir varð af tanganum við vatnsbakkann hefur síðan kallast Öfugsnáði, en hólmar tveir fram undan honum bera enn hið gamla nafn. Syðsti oddi Öfugsnáða varð síðar að hólma eftir að útfall Þingvallavatns var stíflað 1959 og vatnsborð þess hækkaði enn frekar. Lítið eiði tengir hólmann við tangann.
Ekkert annað örnefni á Íslandi heitir Öfugsnáði, svo vitað sé. Nafngjöfin hefur verið útskýrð vegna bogadreginnar lögunar á tanganum, eða sem viðurnefni eftir að tanginn missti svo mikið framan af sér sumarið 1789. Nafnið hefur einnig verið sett í samhengi við fjölda blindskerja vestan hans sem erfitt gat reynst að róa fram hjá.
Öfugsnáði var innan veiðisvæðis Skógarkots, og gengu ábúendur þess um tveggja kílómetra leið að tanganum um svokallaða Veiðigötu. Öfugsnáðavík (Bátsvík) var notuð sem bátalægi og lendingarstaður. Þá var netaveiði stunduð í miklu magni fyrir framan tangann, og á vorin var hann notaður sem aðhald fyrir sauðfé. Nú er Öfugsnáði einn af vinsælustu stangveiðistöðum þjóðgarðsins á Þingvöllum.
Horft til norðausturs frá fremsta odda Öfugsnáða.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Öfugsnáði í frumheimildum
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Nokkru þar fyrir vestan gengur langur og krókóttur tangi út í vatnið; heitir hann Öfugsnáði (103), og veit jeg ekkert hvernig á nafninu stendur. Var hann oft notaður til aðrekstrar á vorin frá Skógarkoti. Vestan-við hann er löng og hringbogin vík, sem oft er notuð til lendingarstaðar, þegar veiðin er bezt þar fram-undan. Hún heitir Öfugsnáðavík. [...] Vestan-við öfugsnáða er Vörðuvík (107), og vestan-við hana Dagmálavík (108) [...] Austan-við [Mel] og Hellisvörðu var götuslóði frá Skógarkoti að Öfugsnáða, kallaður Veiðigata (114).“
Helga S. Melsteð, sem ólst upp í Vatnskoti, segir svo í örnefnaskrá Vatnskots frá 1982:
„Öfugsnáði heitir þarna fyrir austan. Hann er langur tangi í Skógarkotslandi austan Vörðuvíkur. Vörðuvík og Öfugsnáðavík mætast; ekkert skilur þær að, en Öfugsnáði, tanginn, myndar Öfugsnáðavíkina. Helga veit ekki, hvort nafnið Öfugsnáði á við tangann, eða bæði tangann og skerin fyrir utan. Þarna er mikið af blindskerjum, og er nafnið e.t.v. dregið af því, hversu erfitt var að fara þar á bát; þar þurfti að hringsóla fram og aftur og snar- snúast til að lenda ekki á skerjunum. Þarna eru góðar lagnir, svo og við Vörðuvík. Við Öfugsnáðavík eru veiðimörk milli Skógarkots og Vatnskots. Vatnskotsmenn lögðu ekki í Öfugsnáða.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„46. Hvar lá Veiðigata? Veiðigata liggur frá Skógarkoti niður að vatni, gatan endar á Öfugsnáða. Þar var bátalægi.“
Björn Th. Björnsson listfræðingur segir svo í bók sinni Þingvellir – staðir og leiðir (4. útg., 1994), bls. 134:
„Austan við Vörðuvík gengur bogadregið nes með klappatöngum fram í vatnið og heitir af skrýtilegri lögun sinni Öfugsnáði. Milli sín og lands myndar það smá lón eða nær lukta vík, Öfugsnáðavík, og var hún gjarnan notuð sem lendingarstaður þegar mikil murtuveiði var þar framundan. Sjálft nesið, Öfugsnáðinn, sem er mjótt landmegin, en breikkar út með góðum gróðri, var oft notað til aðhalds þegar Skógarkotsfé var smalað. Einnig nú er þar oft þétt staðið á sumardögum, því Öfugsnáði virðist einkar vinsæll veiðistaður, enda talsvert misdýpi úti fyrir, með álum og pollum. Um Langatangahólma og Öfugsnáðavík, eða betur sagt smátanga norðan við Öfugsnáðavík, lágu áður fyrr veiðimörkin milli Vatnskots og Skógarkots.“
„Skógarkot átti veiði í vatninu frá Langatanga sem er smáeyja eða hólmi framan og vestan við Öfugsnáða, austur í kringum Vatnsvik suður í Hallvik.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í sveitarlýsingu Gunnars Þórissonar frá Fellsenda um Þingvallasveit í Sunnlenskum byggðum III, 1983, bls. 223:
„Skógarkot átti veiði í vatninu frá Langatanga sem er smáeyja eða hólmi framan og vestan við Öfugsnáða, austur í kringum Vatnsvik suður í Hallvik.“
Pétur segir þá í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 5–6:
„Á veiðisvæði Skógarkots er langur og mjór tangi, sem skagar fram í vatnið og margir stangaveiðimenn kannast við, því þar er oft veiði von. Fram af tanganum, sem heitir Öfugsnáði var ein bezta netalögnin frá Skógarkoti, sérstaklega á vorin og fyrri hluta sumars. Í vestur frá tanganum er lítil eyja eða hólmi, sem Langitangi heitir. Þegar landsigið varð 1789 og vatnið flæddi inn á landið, hélt eyjan, sem nú er skilin frá fastalandinu, sínu gamla nafni, en tanginn, sem fylgdi fastalandinu, fékk þetta niðurlægjandi nafn Öfugsnáði, líklega fyrir þann aumingjaskap að missa framan af sér.“
Pétur merkti Öfugsnáða inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Heimildir
Björn Th. Björnsson. (1994). Þingvellir – staðir og leiðir (4. útg.). Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.
Helga S. Melsteð. (1982). Vatnskot [Guðrún Þóra Guðmannsdóttir skráði]. Örnefnastofnun Íslands.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.