Bolaklifsrétt
Bolaklifsrétt (stundum nefnd Sleðaásrétt eða Hrauntúnsrétt; upphaflega Þingvallarétt) er gömul safnrétt undir Ármannsfelli. Hún er staðsett tæpum 50 metrum austan Bolaklifs á Sleðaási – þar sem alfaraleiðin liggur meðfram fellinu – og við upphaf Réttargötu suður að eyðibýlinu Hrauntúni.
Telja má líklegt að réttir eða aðhöld hafi verið á þessum slóðum um nokkurt skeið. Hreindýr var að sögn rekið til réttar í Bolabás, vestan-undir Sleðaási, 1854 og tíu árum síðar var lausagönguhrossum safnað saman í aðhald við Bolaklif.
Réttin sem nú stendur er sögð hlaðin 1876 og var hún fyrsta lögrétt Þingvallasveitar. Hún er rétthyrnd í lögun og haganlega hlaðin úr hraungrýti, skiptist í 12 dilka og almenningurinn tengist stóru sporöskjulaga safnhólfi að vestanverðu. Hleðslurnar eru þó víða úr sér gengnar og sums staðar huldar birkiskógi.
Upprétt loftmynd af Bolaklifsrétt frá maí 2025. Búið er að skerpa á útlínum réttanna.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Sögum ber ekki saman um hvort hætt var að nota Bolaklifsrétt, sem kallaðist þá einfaldlega Þingvallarétt, 1910 eða 1925. Tilkynnt var um tilfærslu Þingvallaréttar á nýjan stað í Þjóðólfi 24. janúar 1908 og kemur ártalið heim við svokallaða Bakkarétt á flötunum vestan Almannagjár, sem er ýmist sögð reist 1908 eða 1890 og hefur að líkindum átt að koma í stað réttarinnar við Bolaklif. Eitthvað virðist þó hafa misfarist í þeim áætlunum, því kvartað er undan notkun ólöglegrar réttar í Bolaklifi í Lögréttu 22. apríl 1914 sem og almennrar óreglu við fjárréttahöld í Þingvallasveit. Í Sunnlenskum byggðum III frá 1983 er sagt að Bakka- og Bolaklifsréttir hafi báðar verið lögréttir Þingvallasveitar og notaðar samtímis fram til 1925, þegar ný Þingvallarétt var hlaðin sunnan Skógarhóla.
Bolaklifsrétt í frumheimildum
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Við suðurenda Sleðaáss eru gamlar fjárrjettir, hlaðnar úr hraungrjóti 1876. Þær var hætt að nota 1910.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi í Mjóanesi, segir svo í Sunnlenskum byggðum III, 1983, bls. 176:
„Í Stekkjargjá er smá afgjá inn í efri gjábarminn, fjárheld á þrjá kanta. Þar var haldin skilarétt (hrútarétt) allt fram til þess að ný lögrétt var byggð 1925 suðvestan við Skógarhóla. Tvær lögréttir voru í hreppnum og þótti það óhagkvæmt. Önnur var útundir Brúsastaðamýri, rétt austan við Öxará, byggð á árunum 1890–1891. Var tilkynnt öðrum viðkomandi hreppum með auglýsingu í Ísafold að réttarbyggingin hæfist 9. júlí 1890. Hin réttin var austan við Bolabás ofan við Bolaklif. Bolaklifsréttin mun vera fyrsta lögrétt Þingvallasveitar og sú eina þar til réttin innan við Öxará var byggð.“
Pétur merkti Bolaklifsrétt jafnframt inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í örnefnaskrá sinni um Hrauntúnsland og afrétti Þingvallahrauns sem rituð var í kringum 1980–1983:
„Vestan undir múlanum eru húsatættur sem hét Múlakot (15). Þar fyrir vestan er slétt svæði árunnið úr fjallinu notað sem keppnissvæði hestamanna. Austan við svæðið er all stór klettahóll og vestan við hann voru byggðar safnréttir í staðinn fyrir réttina við Sleðás. 1924.“
Björn Th. Björnsson listfræðingur segir svo í bók sinni Þingvellir – staðir og leiðir (2. útg., 1987), bls. 161 – og byggir m.a. á ofangreindum heimildamönnum:
"Er fyrst farið hjá gömlu fjárréttunum, sem hlaðnar voru úr hraungrjóti árið 1876, og voru ýmist kallaðar Sleðaás- eða Hrauntúnsrétt. Er þetta allmikið mannvirki, miðað við svo fáa bæi, en Grímsnesingar og aðrir utansveitarmenn áttu hér jafnan margt fé úr safni. Leysti hún af réttina í Stekkjargjá, þar sem mjög var orðið þröngt um."
Heimildir
Björn Th. Björnsson. (1987). Þingvellir – staðir og leiðir (2. útg.). Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.
Hreindýrsslagurinn í Þingvallarétt haustið 1854. (20.09.1958). Frjáls þjóð, 4.
Lögrétta, 22.04.1914, bls. 82.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.