Bruni
Bruni er aflíðandi brekkuhalli í Þingvallahrauni milli Selhóla og Mosalágar. Eldur komst þar í skóginn 1863 og þá brann nokkurt svæði báðum megin við Gapahæðagötu (er liggur þar um á milli Skógarkots og Gapahæða) sem var sagt jafngilda meðalstóru túni að flatarmáli. Öll ummerki um brunann voru síðan horfin á fyrri hluta 20. aldar.
Bruni í frumheimildum
Björn Bjarnarson frá Grafarholti minnist þess að hafa séð brunasvæðið úr fjarlægð þegar hann var á 12. aldursári. Svo segir í Lesbók Morgunblaðsins 9. desember 1928, bls. 390:
„Sumarið 1868 kom jeg fyrst í Þingvallasveit (eftir að jeg fluttist þaðan á fyrsta ári). Var þá skóglaus blettur (hrjóður) í hrauninu vestan Hrafnagjár, að stærð á við meðal tún (10–12 dagsláttur) og var það nefnt „Brenna.“ Sagt var mjer, að þá fyrir nokkrum árum hefði kolagerðarmaður reitt eldinn í brotnum potti ofan á reiðing á hesti, er hann teymdi. En er þangað var komið, ærðist hesturinn og sleit sig af manninum, því kviknað var í reiðingnum. Hesturinn hljóp um skóginn og hreytti eldinum víðsvegar, og svo logandi reiðingnum, þegar gjarðirnar voru brunnar sundur, en jörðin þur, og kviknaði víða í. Þá brann skógurinn af þessum bletti. Næst kom jeg þar 1874, á þjóðhátíðinni, og sá þá enn brennublettinn skóglausan tilsýndar. En nú er til að sjá eins þjettur skógur þar sem annarstaðar í hrauninu; hrjóðrið alveg horfið. Er það þó mitt í sauðahögum Skógarkots, þar sem ætíð hefir verið mikið sauðabú.“
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Norður af [Flekkuhól] og Sláttubrekkum er Bruni (60); var þar eyða mikil í skóginn, sem stafaði af því, að kviknað hafði í reiðingi á hesti og eldurinn komizt í skóginn. Það mun hafa skeð um 1859 (eða '60). Var sá blettur þraut-beittur á vetrum; voru þar oft hagar, þótt litlir væru annars staðar, og færð betri, því að þar reif snjó meira, vegna skógleysis. Þrátt fyrir beitina óx þar aftur skógur smátt og smátt; um aldamót voru komnir runnar um allan blettinn, en sást þó mjög greinilega fyrir honum. Um 1930 sást hann tæplega eða alls ekki. Norðaustur-af Bruna eru Selhólar (61) tveir, annar með vörðubroti. Þeir eru rjett norður frá Flekkhól.“
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 79:
„Enn kom eldur í skóginn austan Hrauntúns 1863. Þá fór maður að gera þar til kola og hafði með sér eld í potti. Var potturinn bundinn ofan í milli á reiðingshesti, er hann hafði meðferðis undir hrís. Lét maðurinn hestinn fara að bíta í skóginum, gætti þess ekki, að taka pottinn af honum, en tók til að höggva. Tókst þá svo illa til, að eldurinn komst í reiðinginn á hestinum, og er reiðingurinn tók að brenna, trylltist hesturinn og þaut um skóginn, svo að glóðirnar hrutu á víð og dreif. Kviknaði nú í skóginum og brann þar allstórt svæði.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 13:
„Á áratugnum milli 1860 og 1870 (að mig minnir 1863) fékk bóndinn á Brúsastöðum leyfi til þess að gera til kola í Þingvallaskógi. Hann var með reiðingshest og á reiðingnum var kerald, sem í var glóð er ætluð var til kolagerðarinnar. Þegar hann kom á staðinn sleppti hann hestinum, án þess að taka glóðarkeraldið af reiðingnum og fór að kurla viðinn til kolagerðarinnar. Innan tíðar hafði glóðin brennt gat á botn keraldsins og kveikti í reiðingnum á hestinum, sem fældist samstundis. Við það dreifðist glóðin úr keraldinu og kveikti í skóginum. Ekki hef ég heyrt um það, hvort bóndinn gat bjargað hestinum frá bruna, en nokkuð stórt skógarstykki brann. Þetta brunasvæði er vestan við Fremri-Gaphæðin[a], beggja vegna við Gaphæðagötuna, sem liggur frá Skógarkoti og inn í Raftahlíð.
Svæðið hefur síðan verið kallað BRUNI. Þegar ég átti heima í Skógarkoti, var þetta brunasvæði skóglaust með öllu. Á svona brunasvæðum vex kjarnmikið gras, sem skepnur sækja mikið í. Þótt birkisprotar hafi vaxið frá rótum trjánna, sem brunnu, voru þær étnar jafnóðum. Um 1950 var Þjóðgarðurinn búinn að vera að mestu friðaður fyrir ágangi búfjár í tuttugu ár og þá var birkið á brunasvæðinu verulega farið að vaxa, og nú er ekki hægt að sjá eftir 50 ára friðun neinn mun á BRUNANUM og umhverfi hans.“
Pétur merkti Bruna inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Heimildir
Björn Bjarnarson. (09.12.1928). Skógar. Lesbók Morgunblaðsins, 390–392.
Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.