Gatfell
Gatfell (áður mögulega Gagnfell) er móbergshryggur í norðausturhorni þjóðgarðsins á Þingvöllum. Gatfelli er jafnan lýst sem nyrsta hluta Innra-Mjóafells og kemur í beinu, óslitnu framhaldi af því, en er þó ögn hærra og breiðara og snýr þar að auki meira til norðurs. Það er áfast Lágafelli í vestri og frá norðurendanum birtist Gatfellsgjá sem stefnir í átt að rótum Skjaldbreiðar. Fjölfarnar reiðleiðir liggja meðfram rótum fellsins.
Landamerki þjóðgarðsins á Þingvöllum eru dregin frá Háusúlu (á Botnssúlum) yfir á hæsta tind Gatfells – sem er u.þ.b. 530 metrar yfir sjávarmáli – og frá honum liggja þau suður í Hrafnabjörg.
Tvær mismunandi skýringar finnast á nafni fellsins. Er það annars vegar sagt ummyndun á eldra nafni, sem var Gagnfell og hins vegar sagt dregið af gati í austurhlíðum fellsins, undir jarðbrú í klettabelti skammt frá norðurendanum.
Gatfell í helstu heimildum
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 72:
„Norðan-við Mjóafell (fremra) er mjótt skarð, sem heitir Goðaskarð. Verður þar í kriki inni fyrir annar grasvöllur og heitir Byskupsflöt. Eyfirðingavegur hinn gamli liggur um skarðið. — Áfast við Lágafell að austan er Gagnfell [nmgr: „Nú nefnt Gatfell, en það er latmæli.“] , innan-við Goðaskarð; nefnist útsuðurendi þess nú stundum Mjóafell innra [nmgr. „Í fleirtölu eru þau venjulega nefnd Mjóufjöll [...]“] Eru fell þessi öll í sömu stefnu, eftir landslagsáttunum, samhliða Tindaskaga, en 4½ km. breitt flatlendi, hraunbreiða, er í milli.“
Þorsteinn Bjarnason frá Háholti segir svo í ódagsettri örnefnaskrá sinni um afrétt Þingvallasveitar:
„Inn af Hofmannaflöt er Fremra-Mjóafjall (24) og Innra-Mjóafjall (25). Norðurendi Fremra-Mjóafells heitir Gatfell (26). Milli fjallanna er Goðaskarð (27).“
Guðmann Ólafsson, bóndi á Skálabrekku, segir svo í athugasemdum sínum við örnefnaskrá Þorsteins Bjarnasonar árið 1982:
„Fremra-Mjóafjall (24) og Innra-Mjóafjall (28) hefur Guðmann aðeins heyrt nefnd Fremra-Mjóafell (59) og Innra-Mjóafell (60). Lágafell (61), með kjarri vöxnum brekkum að sunnan, er inn af (norður af, upp af) Hofmannaflöt. Fell eru yfirleitt ekki mjög stór.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í örnefnaskrá sinni um Hrauntúnsland og afrétti Þingvallahrauns sem rituð var í kringum 1980–1984:
„Í suður frá Hofmannaflöt er frekar lítið fjall, Fremra- Mjóafell (31). Í austur frá Hofmannaflöt er skarð og í gegnum þar var farið af Austurlandi, um Biskupsflöt. Í suður tekur við Goðaskarð (32) en í norðaustur af því er langt en lágt fjall Innra-Mjóafell (33). Inn með því að sunnan lá vegurinn í austur að Söðulhólastíg (34), sem er í austur frá Söðulhólum. Inn af Mjóafelli og tengt því er Gatfell (35), en í vestur frá fellinu og í norðaustur frá Hofmannaflöt er lágt en allgróið fjall Lágafell (36). Inn og austur af því er talið að væri Bláskógaheiði (37). Á þessu landi er lágur sauðgróður og þegar lengra dregur í norðvestur eru brunasandar, allt að Skjaldbreið.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 15:
„Jarðabók Árna og Páls telur, að EIRÍKSSTAÐIR hafi verið miðsvæðis á Skjaldbreiðarhrauni, mitt á milli Skjaldbreiðar og Mjóufjalla og eiga þá við Gatfell, sem er innsti hluti Innra-Mjóafells og þar tengt Lágafelli. Gatfell er hæst og innst þessa fjallaklasa og ber nafn sitt af gati, sem er á kletti upp í fellinu og sézt vel, þegar farið er með því að austan.“
Pétur bætir við á blaðsíðu 22 í sama riti:
„Við norðurenda Gatfells kemur [Mjóafellsgjá] aftur í ljós en hverfur með öllu inn á móts við Sandgíg.“
Heimildir
Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Þorsteinn Bjarnason. (e.d.). Afréttur Þingvallasveitar. Örnefnastofnun Íslands.