Gjábakkastígur

Gjábakkastígur er staður á Hrafnagjá þar sem hún hefur hliðrast og myndað mjóa jarðbrú milli eystri og vestari barma hennar. Gamall alfaravegur liggur um stíginn og nefnist vanalega Gjábakkavegur eða Skógarkotsvegur. Vegurinn og stígurinn draga nöfn sín af bænum Gjábakka skammt sunnar.

Hugtakið stígur á Þingvallamáli var jafnan bundið við staði þar sem hægt var að komast yfir gjár en ekki endilega gönguleiðir í heild sinni. Helstu leiðir til Þingvalla úr austri eru taldar hafa legið yfir Hrafnagjá um Hallstíg og Klukkustíg fram eftir öldum, en Gjábakkastígur var sagður fáfarnari því hann þótti illur yfirferðar.

Miklar breytingar urðu á Hrafnagjá í stórri jarðskjálftahrinu 1789 og samkvæmt séra Páli Þorlákssyni, sem þá var prestur á Þingvöllum, varð Gjábakkavegur ófær á kaflanum yfir gjána. Ekki er ljóst hvort hann eigi við Gjábakkastíg eða Hallstíg.

Um fjörutíu árum síðar var lagst í miklar vegabætur í Þingvallasveit, þar sem alfaravegurinn frá Laugarvatni var ruddur að Hrafnagjá og þaðan vestur um Þingvallahraun. Telja má hugsanlegt að Gjábakkastígur hafi þá verið lagfærður að einhverju leyti, því tíu árum síðar teiknar séra Björn Pálsson Þingvallaprestur uppdrátt af Þingvallasveit þar sem alfaravegurinn virðist liggja um stíginn.

Gjábakkastígur var gerður klyffær á síðari hluta nítjándu aldar og hefur eflaust þótt mikið þarfaverk. Ártalið 1884 (eða 1889) er greipt í stóran grjóthnullung við stíginn og tengist líklega vegaframkvæmdum. Samgönguerfiðleikar voru reyndar ekki einungis bundnir við stíginn sjálfan, heldur líka vegna þess að frá honum lá vegurinn beina leið niður snarbrattan Hrafnagjárhallinn ofan í Þingvallalægðina.

Aftur var farið í framkvæmdir 1907 fyrir heimsókn Friðriks VIII Danakonungs. Þá var upphleyptur vegur (stundum kallaður Konungsvegur) lagður frá Þingvallabæ yfir hraunið – þar sem Vallavegur er nú – austur að Vellankötlu og þaðan að Hrafnagjá. Vegur var lagður á ská upp Hallinn og stígurinn gerður vagnfær. Brátt fór að bera á umferð vélknúinna ökutækja á Íslandi og var þá ekið um Gjábakkastíg í nokkurn tíma. Ekki hafa fyrri vegabætur dregið úr áhyggjum ökumanna og var stígurinn m.a. uppnefndur „Veltusund“ á einum tímapunkti og merktur þannig með málningu á hamraveggnum af einhverjum spaugara.

Bílaumferð um Gjábakkastíg aflagðist 1939 þegar akbraut var lögð um Hallstíg sunnar á Hrafnagjá. Síðan þá hefur Gjábakkastígur eingöngu verið nýttur af göngu- og reiðmönnum til útivistar (sem og ábúendum á Gjábakka) og þykir hann henta því hlutverki prýðilega. Botn stígsins er flóraður með hellugrjóti og af honum opnast tilkomumikið útsýni inn í Hrafnagjá.

Ein af sárafáum draugasögum Þingvallasveitar er sögð eiga sér stað á Gjábakkastíg. Ágrip af sögunni er að finna á síðu Ísmús og segir þar svo:

„Séra Páli (d. 1821) á Þingvöllum líkaði ekki athæfi Ólafs bónda á Gjábakka í Þingvallasveit. Eitt sinn lagðist Ólafur veikur og var sent eftir séra Páli. Hann kom og settist hjá Ólafi en fundir þeirra fóru svo að prestur þjónustaði hann ekki. Þegar Páll kom að Gjábakkastíg kom Ólafur á móti honum og varði honum stíginn. Þóttist þá prestur skynja að Ólafur væri dáinn og þetta væri svipur hans. Lík Ólafs var borið til kirkju á Þingvöllum og skyldi Páll syngja yfir honum, en hann gerði ekki bæn sína yfir kistunni né krossaði yfir hana. Um veturinn fór svefnleysi að sækja á prest og ekki batnaði honum um vorkomuna. Eitt sinn kom séra Snorri á Húsafelli að Þingvöllum og var um nætursakir. Um kvöldið kom svefnleysi prests til tals. Séra Páll sagði Snorra að hafa það úr sér. Hann sagði það hægt og sagði Páli að forvitnast ekki um sig í nótt. Um nóttina fór Páll út og sá séra Snorra og Ólaf standa andspænis hvorum öðrum. Eftir það ónáðaði Ólafur engan.“

Sigurður Vigfússon fornfræðingur getur Gjábakkastígs í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1880-1881, bls. 33:

„Þessi vegr var kallaðr Hallvegr; þá var vað á Öxará á leirunum eða söndunum við vatnið fyrir framan túnið á Þingvelli, og svo lá vegrinn austr eftir nálægt Vatnskotsveginum, sem nú er kallaðr, og svo til Vellankötlu, og síðan austr til Gjábakka. Það er að segja: þá lá vegrinn ekki yfir Gjábakkastíg sem nú, þvíað hann var fyrst gjörðr 1832 eða 1833, heldr sunnan fyrir utan, þar sem Hrafnagjá endar eða er orðin nær að engu; síðan lá vegrinn austr á Hrafnabjargaháls.“

Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:

„Frá Gjábakkastíg (12) sunnan vegarins að Vellankötlu (13) (eða Vatnsviki, 14), er að mestu flatt hraun, sem heitir Gjáendar (15); það er allt sundur tætt af gjám, fullum af vatni. [...] Eftir Gjábakkastíg liggur alfaravegur frá Biskupstungum og Laugardal, og hann var einnig mikið notaður af Grímsnesingum, áður en brú var sett á Sogið. Vegurinn lá þjett við Vellankötlu, þaðan norður hraunið að túngarði í Skógarkoti og þaðan vestur eða út á Þingvelli.“

Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi í Mjóanesi, segir svo í sveitarlýsingu hans og Gunnars Þórissonar frá Fellsenda um Þingvallasveit í Sunnlenskum byggðum III, 1983, bls. 186:

„Gjábakkastígur er norðvestan við Blesa á Hrafnagjá. Hann hefur ekki verið alfaraleið fyrr en seint á síðustu öld þótt hægt hafi verið að fara þar um með lausa hesta áður fyrr. Til þess að hægt væri að fara með klyfjahesta um stíginn þurfti að sprengja skarð í efri gjábarminn og þegar yfir stíginn var komið varð fyrir snarbrött brekka með berum klöppum niður Hallinn. Jens Pálsson, sem var prestur á Þingvöllum frá 1879–1887, var mikill áhugamaður um allar framfarir. Heyrst hefur að hann hafi gengist í það við landsstjórnina að Gjábakkastígur og Kárastaðastígur yrðu lagaðir með púðursprengingum, eins og það var kallað, svo að þeir yrðu reiðfærir.“

Bætt er við á blaðsíðu 190 í sama riti:

„Það er ekki ljóst af hverju Gjábakkastígur er gerður að alfaraleið en hætt við gömlu leiðina um Hallstíg sem var jafnlend og engar brekkur á henni umtalsverðar. En það þótti alltaf mikilsvirði að vera í alfaraleið, ekki síður á öldum áður en í dag, að sem styst væri á milli byggða, þegar farnir voru fjallvegir og menn lögðu oft á sig að fara verri leiðir til þess að stytta sér leið. Langtrúlegast er því að Gjábakkabændur hafi lagað stíginn á eigin kostnað svo að hann yrði klyfbær, ferðamenn farið að fara þessa nýju leið, bæði af því að hún var nokkur hundruð metrum styttri en leiðin um Hallstíg og lá fram hjá byggðum bæ, og síðan orðið að alfaraleið. [...] Gjábakkastígur á Hrafnagjá var erfiðasti og versti kafli allrar leiðarinnar frá Þingvöllum til Laugarvatns.“

Pétur J. Jóhannsson bætir við umfjöllunina í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1980–1985, bls 8:

„Syðsti stígurinn á [Hrafnagjá] er Hallstígur og er þar, sem vegurinn frá Þingvöllum austur með vatninu liggur yfir gjána. Hallstígur hefur verið aðal leiðin yfir gjána allt frá landnámi þar til á seinni hluta nítjándu aldar að farið er að laga Gjábakkastíg til umferðar. Það eru til skráðar frásagnir ferðamanna, sem fóru milli Laugardals og Þingvalla á síðasta tug átjándu aldar, að þeir fóru Hallstíg og einnig um viðhald á sömu leið, skráð 1830.

Neðri gjábarmurinn frá Hallstíg að Gjábakkastíg og fláinn niður að undirlendinu er kallaður Hallinn og undirlendið vestur að vatninu Gjáarendar.

Gjábakkastígur hefur alla tíð eða frá því farið var að nota hann sem aðalleið yfir Hrafnagjá, að líkindum á seinni hluta nítjándu aldar verið allra stíga erfiðastur af þeim stígum, sem lágu yfir gjána, og þá fyrst og fremst fláinn á neðri gjábarminum niður á undirlendið. Böðvar Magnússon á Laugarvatni segir frá því í bók sinni, „Undir Tindum“ þegar hann fór sína fyrstu ferð til Reykjavíkur með föður sínum árið 1888, þá 10 ára gamall, að Gjábakkastígur hafi verið lagður ósléttu stórgrýti og fláinn á neðri gjáarbarminum verið svo brattur að engum sæmilegum mönnum hafi dottið það í hug að ríða hann. Enn fremur kemur það fram í frásögn Böðvars, að það hafi þurft að laga reiðinga á öllum klyfjahestum, hvort sem var farið upp eða niður stíginn, eftir að komið var yfir hann. Fyrir konungskomuna 1907 var Flosagjá brúuð og upphleyptur vegur lagður austur með vatninu að Vatnsviki (ekki Vatnsvík) og síðan rudd braut austur í Laugardal um Gjábakkastíg. Þá var hlaðinn upp kerrufær vegur eftir fláanum frá neðri gjábarminum niður á undirlendið, og breytti það öllu til bóta fyrir umferðina. Eftir þessa vegalagfæringu varð leiðin fær fyrir kerrur og síðar fóru bílar að fara leiðina.“

Pétur bætir við á blaðsíðu 9 í sama riti:

„Bílfær vegur var lagður af Sogsveginum upp að Gjábakka [sumarið 1939], og þar með lagðist bílaumferð niður um Gjábakkastíg, enda hætt að halda veginum við milli Þingvallasveitar og Laugardals eftir að Sogsvegurinn var tekinn til notkunar.“

Pétur merkti Gjábakkastíg inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.

Ásgeir Jónasson. (1939). Örnefni í Þingvallahrauni. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937-1939, 147–161.

Björn Pálsson. (1979). Þingvalla- og Úlfljótsvatnssóknir. Í Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1843 og lýsing Ölfushrepps anno 1703 eftir Hálfdán Jónsson (bls. 171–192). Sögufélag.

Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.

Morgunblaðið (30.07.1929), bls. 4.

Ólafur Davíðsson. (1978–1980). Íslenzkar þjóðsögur. 4 bindi. Þjóðsaga.

Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.

Sigurður Vigfússon. (1880). Rannsókn á hinum forna alþingisstað Íslendinga, og fleira, sem þar að lýtr. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1880-1881, 8–52.

Vigfús Guðmundsson. (05.11.1950). Hverir og landskjálftar. Lesbók Morgunblaðsins, bls. 514–515.

Þjóðólfur (02.11.1906), bls. 184.

Þjóðólfur (20.01.1893), bls. 9–10.

Þjóðólfur (24.04.1862), bls. 78.

1. Gjábakkavegur
2. Gjábakki
3. Hallur
4. Hrafnagjá
5. Konungsvegur
6. Rif