Sandkluftir
Sandkluftir (eða Kluftir) eru tvær gilskorur við norðurenda Hofmannaflatar, innst í hvilftinni milli Ármannsfells, Lágafells og Fremra-Mjóafells. Þær liggja upp fjallshlíðarnar sín hvoru megin við Meyjarsæti – líkt og klauf – og sameinast brátt í einn gilskorning milli Lágafells og Smjörbrekkuháls inn að Sandkluftavatni.
Skorurnar voru lengst af einfaldlega kallaðar Kluftir en á einhverjum tímapunkti varð orðasamblöndun við nágrannaörnefnið Sandvatn og Kluftir urðu að Sandkluftum. Að sama skapi hefur Kluftum verið skeytt inn í miðhluta örnefnisins Sandvatns og er það nú jafnan kallað Sandkluftavatn.
Sandkluftir eru meðal þekktustu samgönguörnefna í Þingvallasveit, enda hefur alfaravegur legið um þær frá ómunatíð og er þeirra meðal annars getið í Sturlungu og Harðar sögu. Frá Hofmannaflöt lá vegurinn um Sandkluftir inn að Sandkluftavatni og eftir austanverðum bökkum þess, yfir vöð á Sandvatnskvísl og þaðan yfir Tröllháls að Brunnum og Sæluhúsum, þar sem leiðir tvístruðust til norðurs um Kaldadal og vesturs að Skorra- og Lundarreykjadal. Í mikum leysingum og vatnavöxtum var þó ekki farið um Kluftir, heldur upp Smjörbrekku í Ármannsfelli, þar sem akvegurinn liggur nú, yfir Smjörbrekkuháls og meðfram Sandvatnshlíðum vestan Sandkluftavatns.
Vegur var hlaðinn upp í eystri Sandkluftinni á síðasta fjórðungi 19. aldar – sem hluti af umfangsmiklum vegbótum milli Hofmannaflatar og Sæluhúsa – og sjást ummerki hans enn í skarðinu. Jónas Halldórsson, bóndi í Hrauntúni og síðar hreppstjóri Þingvallasveitar, sá um verkið. Sonur hans, Halldór Jónasson, lagðist svo í endurbætur á vegkaflanum 1921. Annar akvegur var síðar lagður um Smjörbrekku á fyrri hluta 20. aldar og leysti vegkaflann um Sandkluftir af hólmi.
Sandkluftir í helstu heimildum
Tvisvar sinnum er vitnað í örnefnið Kluftir í Harðar sögu og Hólmverja. Fyrst er þess getið í sambandi við bæinn Grímsstaði í 5. kafla sögunnar (1953, bls. 210):
„Grímr kepti þá land suðr frá Kluftum, er hann kallaði á Grímsstöðum, ok bjó þar síðan.“
Síðar bregður Kluftum fyrir í 10. kafla sögunnar (1953, bls. 220):
„Um fardagaskeið reið Grímkell goði heiman út í Ölfus um Hjalla, en útan um Arnarbæli ok upp eftir Flóa í Oddgeirshóla, þaðan í Grímsnes ok gisti í Laugardal og svá heim. Hann stefndi öllum bændum á sinn fund til Miðfells, þeim sem þá hafði hann hitt, á tveggja nátta fresti, því að Grímkell hafði goðorð yfir þessum sveitum öllum. Til Miðfells kómu sex tigir þingmanna hans. Grímkell segir þeim nauðsynjamál sitt við Torfa ok kveðst ætla að fara stefnuför til Torfa. Öllum þótti þat várkunn. Þeir riðu um Gjábakka, svá til Klufta ok um Ok, svá ina neðri leið ofan hjá Augastöðum ok svá á Breiðabólsstað.“
Kluftir koma einnig við sögu í 30. kafla Sturlunga sögu, (1988, bls. 38):
„Nú er að segja frá ferðum þeirra feðga Arons og Bárðar að þeir koma ofan á Kluftir og sjá niður undir Ármannsfelli fjölda mikinn hrossa og manna og er nokkuð svo að þeir hugsa fyrir sér ráðið og þykir eigi ólíklegt að þeir Hafliði muni þar sitja fyrir og gæta svo hvorrartveggju leiðarinar, er önnur liggur fram undir Ármannsfell og að Sleðaási en önnur leið liggur austur yfir hraunið undir Hrafnabjörg og undir Reyðarmúla til Gjábakka og svo austan um hraun til búða.“
Séra Björn Pálsson Þingvallaprestur getur Klufta í sýslu- og sóknarlýsingu sinni fyrir Hið íslenzka bókmenntafélag árið 1840 (útg. 1979, bls. 179):
„Sæluhúsakvísl rennur úr Öxavatni og Sæluhúsa- og Brunnatjörnum til suðurs eftir sandi í Sandvatn fyrir norðan Kluftir, er oft ófær á vorum í leysingum, einkum á vaðinu, sem er nærst Sandvatni; má þá, þegar komið er að sunnan, ekki fara Kluftir, heldur bratta sneið nær Ármannsfelli, sem kallast Smjörbrekka, og so fyrir vestan Sandvatn. Norðari vöðin á kvíslinni eru betri, því oftar en einu sinni fara Norðlingar yfir hana.“
Séra Björn bætir við seinna í sömu lýsingu (1979, bls. 186):
„Hinn vegurinn liggur norður Kluftir, milli Ármannsfells og Lágafells, norður um Tröllaháls, Víðirker, Sæluhús og Brunna, allt á Kaldadal.“
Kristian Kålund textafræðingur getur Klufta í Íslenskum sögustöðum, 1. bindi, er kom fyrst út á dönsku árin 1877–1882. Svo segir í þýðingu Haraldar Matthíassonar, bls. 108:
„Tvær eru leiðir inn milli hæðanna sem loka Hofmannaflöt. Liggur önnur í norðaustur og síðar á aðalfjallveginn sem liggur til Norðurlands; hin liggur beint í norður, bak við Meyjasæti upp eftir mjórri grýttri kverk og yfir háar brekkur, svonefndar Kluftir, skarð sem er oft nefnt í Harðar sögu og einnig í Sturlungu (I 43 o.áfr.), og þar hefur alfaravegur norður ætíð legið. Sá er að norðan kemur fær frá þessum ásum fyrstu útsýn yfir byggðina: á báðar hliðar við borgmyndað Meyjasætið út yfir hraunið, yfir vatnið með eyjum og nesjum, girt háum hvassbrýndum fjöllum, allt í mildum dökkbrúnum litum, sannarlegt fjallalandslag.“
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 71:
„Austan-við Ármannsfell er Lágafell, en í milli er mjór hryggur. Upp í hann að sunnanverðu eru skorur tvær eða skörð og lítið fell í milli sem kallast Meyjarsæti, en skorurnar heita Sandklyftir; oft nefndar að eins Klyftir. Fyrir norðan hrygginn er allvítt svæði, þakið sandi, og er þar dálítið stöðuvatn, sem heitir Sandvatn, en á síðari tímum hefur það stundum verið kallað Sandklettavatn. Fyrir sunnan hrygginn er víður völlur, sem heitir Hofmannaflöt. Er þar dágott engi, en þess njóta fleiri, hve hér er vistlegt og fagurt, og friðsæll áfangastaður ferðamönnum, því að þjóðvegur liggur um Sandklyftir. Var áður farið vestan Meyjarsætis, og eru þar ristur ýmsar á steinum eftir vegfarendur. Síðustu áratugi 19. aldar og hina fyrstu þessarar var jafnan farin eystri klyftin, en er farið var að aka í bifreiðum um Klyftir, hefur jafnan verið ekið um vestari klyftina.“
Matthías bætir við í neðanmálsgrein á sömu blaðsíðu:
„Eða Kluftir (Kluptir), og svo eru þær nefndar í Sturlungasögu og Harðar-sögu; en Klyptir og Sandklyptir (og Kluptir) er þó í sumum handritum af Sturlungasögu, sbr. útg. Kr. Kålunds, Kbh. 1906–11, I. Bls. 37.“
Kolbeinn Guðmundsson frá Úlfljótsvatni segir í greininni Hrauntúnsþætti sem birtist í tímaritinu Heima er bezt, 01.07.1952, bls. 215:
„Jónas byrjar svo búskap vorið 1872 á hálfu Hrauntúni og hefur fljótt unnið sér álit, því 1878 er honum falið að sjá um meiriháttar vegabætur – eftir því sem þá gerðist – á Kaldadalsveginum frá sæluhúsinu suður á Hofmannaflöt. [...] En sýslumaður heldur nú samt, að [áætlað verð framkvæmdanna] sé heldur lágt, einkum hvað kaflann í Sandkluftum snerti; þar átti að færa veginn og leggja hann austar en hann hafði áður legið, því að svo var fyrir mælt í bréfi amtmanns, að sá kafli skyldi hlaðinn upp og vatnsrásir beggja megin. [...] Upphlaðni kaflinn í Sandkluftum stendur víst enn og um hann lá vegurinn þangað til nú fyrir nokkrum árum, að hann var færður á annan stað.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í örnefnaskrá sinni um Hrauntúnsland og afrétti Þingvallahrauns sem rituð var í kringum 1980–1984:
„Kluftir (27) eru 2 leiðir sitthvoru megin við Sandkluftavatn. Leiðin um Kaldadal og Uxahryggi lá um Ormavelli (28), fyrir Borgfirðinga og Norðanmenn og fór eftir vatnshæð hvoru megin farið var. Ef farið var með Ármannsfelli lá leiðin um Smjörbrekkuháls (29), sem er hálsinn sunnan við vatnið niður með Meyjarsæti (30) að vestan, erum við nú komin hringinn um Ármanssfell.“
Þorsteinn Bjarnason frá Háholti segir svo í ódagsettri örnefnaskrá sinni um afrétt Þingvallasveitar:
„Í norðaustur frá Ormavöllum eru Sandvatnshlíðar (19), hjá þeim er Sandklettavatn (20). Austan við vatnið eru Sandklyftir (21).“
Guðmann Ólafsson, bóndi á Skálabrekku, segir svo í athugasemdum sínum við örnefnaskrá Þorsteins Bjarnasonar árið 1982:
„Guðmann hefur alltaf heyrt Sandklyftir (21) nefndar Sandkluftir (53), og nafnið Sandklettavatn (20) kannast hann ekki við, heldur Sandkluftavatn (54). Sandvatnshlíðar (19) eru fyrir vestan Sandkluftavatn. Sandkluftir eru móbergsklettar, hálsar (og eiginlega fjöll) með skriðum og sandi, beggja megin við Meyjarsæti (55) og austan og suðaustan við vatnið. Á Hofmannaflöt (23) á að hafa verið leikvangur til forna. Meyjarsæti rís rétt fyrir ofan (norðvestan við) Hofmannaflöt, uppi í Kluftunum (56).“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi í Mjóanesi, merkti Sandkluftir – sem hann kallaði Kluftir – inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Heimildir
Björn Pálsson. (1979). Þingvalla- og Úlfljótsvatnssóknir. Í Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1843 og lýsing Ölfushrepps anno 1703 eftir Hálfdán Jónsson (bls. 171–192). Sögufélag.
Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Sturlunga saga (1. bindi). (1988). Örnólfur Thorsson ritstýrði. Svart á hvítu.
Þorsteinn Bjarnason. (e.d.). Afréttur Þingvallasveitar. Örnefnastofnun Íslands.