Sandvatnskvísl
Sandvatnskvísl (stundum kölluð Ormavallakvísl) er vatnsfall sem rennur frá Brunnum og Sæluhúsum suður að Sandkluftavatni (áður kallað Sandvatn). Neðri hluti kvíslarinnar, frá vatninu og inn að Tröllhálsi, gengur jafnan undir nafninu Sandvatnskvísl en þaðan og inn að upptökum sínum kallast hún Sæluhúsakvísl.
Sandvatnskvísl rennur fram eftir sandauðnunum sunnan Ormavalla, inn fyrir mörk þjóðgarðsins á Þingvöllum og í hvilftina milli Ármannsfells og Lágafells, þar sem hún myndar Sandkluftavatn. Þaðan eiga vatnsdroparnir enga undankomu auðið nema í gegnum gljúpan jarðveginn eða með uppgufun. Vatnsmagn hennar veltur alfarið á úrkomu hverju sinni og hún getur hreinlega þornað upp í miklum þurrkatíðum.
Sandvatnskvísl í helstu heimildum
Séra Björn Pálsson Þingvallaprestur getur kvíslarinnar í sýslu- og sóknarlýsingu sinni fyrir Hið íslenzka bókmenntafélag árið 1840 (útg. 1979, bls. 179):
„Sæluhúsakvísl rennur úr Öxavatni og Sæluhúsa- og Brunnatjörnum til suðurs eftir sandi í Sandvatn fyrir norðan Kluftir, er oft ófær á vorum í leysingum, einkum á vaðinu, sem er nærst Sandvatni; má þá, þegar komið er að sunnan, ekki fara Kluftir, heldur bratta sneið nær Ármannsfelli, sem kallast Smjörbrekka, og so fyrir vestan Sandvatn. Norðari vöðin á kvíslinni eru betri, því oftar en einu sinni fara Norðlingar yfir hana.“
Friðrik Björnsson skipstjóri segir svo í grein sinni um Bláskógaheiði frá 1953:
„Ormavellir (22). Fyrr á tímum var grasslétta ein mikil með þessu nafni norðan Lágafells, milli þess og [Sæluhúsakvíslar], sem á þessum stað heitir Sandvatnskvísl (23), eða nánar sagt heitir hún þessu nafni frá austurenda Tröllháls (24), til Sandvatns (25) (í þurrkasumrum þornar hún stundum upp á þessu svæði og hverfur í sandinn). Nú er grasslétta þessi horfin, og með henni einnig örnefnið „Ormavellir“, en í þess stað komin þar örfoka sandauðn.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í örnefnaskrá sinni um Hrauntúnsland og afrétti Þingvallahrauns sem rituð var í kringum 1980–1984:
„Örnefni á leið norður er fyrst Sandvatnskvísl (44) svo koma Ormavellir (45) en þeir eru sunnan undir löngum hálsi sem heitir Tröllaháls (46) hefur hann stefnu austur vestur. Inn af honum eru Víðiker (47). Þegar komið er drjúgan spöl innar er grösug flöt og all góð brekka, Draugabrekka (48).“
Þorsteinn Bjarnason frá Háholti segir svo í ódagsettri örnefnaskrá sinni um afrétt Þingvallasveitar:
„Inn af Ormavöllum er Tröllaháls (30). Fyrir austan Tröllaháls er Sæluhúsakvísl (31). Fyrir innan kvíslina eru Hallbjarnarhæðir (32) og Hallbjarnarvörður (33), hjá þeim er Biskupsbrekka (34).“
Heimildir
Björn Pálsson. (1979). Þingvalla- og Úlfljótsvatnssóknir. Í Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1843 og lýsing Ölfushrepps anno 1703 eftir Hálfdán Jónsson (bls. 171–192). Sögufélag.
Friðrik Björnsson. (1953). Bláskógaheiði. Örnefnastofnun Íslands.
Þorsteinn Bjarnason. (e.d.). Afréttur Þingvallasveitar. Örnefnastofnun Íslands.