Smjörbrekkuháls
Smjörbrekkuháls er lágur háls sem gengur út úr norðaustanverðu Ármannsfelli. Hann er kenndur við Smjörbrekku í hlíðunum skammt sunnar. Austan Smjörbrekkuháls er Lágafell og á milli þeirra eru Sandkluftir.
Núverandi bílvegur liggur frá Hofmannaflöt um Smjörbrekku, yfir Smjörbrekkuháls í gegnum lágt skarð og þaðan inn að Sandkluftavatni og Sandvatnshlíðum.
Smjörbrekkuháls í frumheimildum
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í örnefnaskrá sinni um Hrauntúnsland og afrétti Þingvallahrauns sem rituð var í kringum 1980–1984:
„Kluftir (27) eru 2 leiðir sitthvoru megin við Sandkluftavatn. Leiðin um Kaldadal og Uxahryggi lá um Ormavelli (28), fyrir Borgfirðinga og Norðanmenn og fór eftir vatnshæð hvoru megin farið var. Ef farið var með Ármannsfelli lá leiðin um Smjörbrekkuháls (29), sem er hálsinn sunnan við vatnið niður með Meyjarsæti (30) að vestan, erum við nú komin hringinn um Ármanssfell.“
Ónefndur heimildarmaður segir svo í ódagsettri örnefnaskrá Svartagils:
„Norður af Meyjarsæti (35) er Smjörbrekkuháls (36), og Smjörbrekka (37) þar sem ekið er niður á sandana.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1980–1985, bls. 19–20:
„Örnefni eru oft trúverðugri og gamlar sagnir en ætla mætti við fyrstu sýn. Hverjum dytti í hug í dag að nefna fellið Kvikfjárindisfell, eins og það lítur út nú? Eða hálsinn sunnan við Sandkluftavatn, sem tengir saman Ármannsfell og Lágafell og heitir Smjörbrekkuháls, því nafni? Ég sé enga ástæðu til þess að rengja þær frásagnir og munnmæli, sem herma frá byggð til forna á þessu svæði. Landið hefur verið gjörólíkt því sem nú er.“
Pétur merkti Smjörbrekkuháls inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.