Þingvallahraun
Þingvallahraun er nafn á miklum hraunbreiðum norðan og austan Þingvallavatns sem runnu við lok síðustu ísaldar.
Hugtakið Þingvallahraun var áður fyrr nokkuð einskorðað við lægðina milli Almannagjár í vestri og Hrafnagjár í austri; frá bökkum Þingvallavatns í suðri og til Ármannsfells í norðri. Hugtakið hefur síðan þróast samhliða jarðfræðirannsóknum og eru takmörk þess nú skilgreind frá brekkurótunum við bæina Skálabrekku, Kárastaði og Brúsastaði í vestri og að Drift, við rætur Lyngdalsheiðar, í austri. Hraunið þekur stóran hluta af botni Þingvallavatns og teygir sig suður að útfalli þess við Dráttarhlíð og Kaldárhöfða. Mörk Þingvallahrauns í norðri eru við Ármannsfell, þar sem það liggur undir Skjaldbreiðarhrauni og Þjófahrauni.
Elsti hluti Þingvallahrauns er um 10200 ára gamall samkvæmt aldursgreiningum (miðað við ártalið 1950; u.þ.b. 8200 f.Kr.). Hraunið hefur verið flokkað í þrjár til fjórar gossyrpur frá mismunandi tímum og kallast yngri og eystri hraunlögin Gjábakkahraun og Eldborgahraun. Að auki hefur hluti hraunsins austan Almannagjár verið skilgreindur sem sérstakt lag og kenndur við örnefnin Brunna og Skógarkot.
Örnefni í Þingvallahrauni
Mannabyggð var í Þingvallahrauni um aldaraðir, sem og sjálft alþingi Íslendinga. Ábúendur, þingheyjendur og aðrir ferðalangar hafa gefið mismunandi hlutum Þingvallahrauns sín eigin sérheiti og má þar helst nefna:
-
Barmahraun: Hraunbreiðurnar við nágrenni Reyðarbarms (utan þjóðgarðsmarka).
-
Biskupsbrekknahraun: Sunnan Biskupsbrekkna við Ármannsfell og vestan Hvannagjár.
-
Gjábakkahraun: Austan Hrafnagjár í námunda við bæinn Gjábakka.
-
Karhraun og Litla-Karhraun: Við norðurenda Miðfells (utan þjóðgarðsmarka).
-
Kerlingahraun: Ofan og vestan Almannagjár í Brúsastaðalandi.
-
Lambagjárhraun: Frá Lambagjá (norðan við Hrauntún) inn að rótum Ármannsfells.
-
Mjóaneshraun: Norðaustan Mjóaness, milli Arnarfells og Miðfells (að langmestu utan þjóðgarðsmarka).
-
Miðfellshraun: Milli Miðfells og Driftar og þaðan suður að Kaldárhöfða (utan þjóðgarðsmarka).
-
Sleðaáshraun: Frá Sleðaási við Ármannsfell suður að Leirum.
Smærri örnefni í Þingvallahrauni skipta hundruðum og tengjast flest búsetu í hrauninu. Þar eru einnig þekktari staðarheiti sem eiga það flest sameiginlegt að vera áfangastaðir ýmissa leiða sem liggja um hraunið.
Heimildir
Birgir V. Óskarsson, Ögmundur Erlendsson, Robert A. Askew, Árni Hjartarson, Magnús Á. Sigurgeirsson, Skafti Brynjólfsson og Sveinn Jakobsson. (2022). Jarðfræðikort af Vesturgosbelti. 1.100.000. 1. útg. Náttúrufræðistofnun Íslands, Íslenskar Orkurannsóknir og Umhverfis- og Auðlindaráðuneytið.
Björn Th. Björnsson. (1987). Þingvellir – staðir og leiðir (2. útg.). Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.
Helga S. Melsteð. (1982a). Vatnskot [Guðrún Þóra Guðmannsdóttir skráði]. Örnefnastofnun Íslands.
Kristján Sæmundsson. (2002). Jarðfræði Þingvallavatns og vatnasvið þess. Í Pétur M. Jónasson (ritstj.), Þingvallavatn – Undraheimur í mótun (bls. 40–63). Reykjavík: Mál og menning.
Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Sinton, J., Grönvold, K., & Kristján Sæmundsson. (2005). Postglacial eruptive history of the Western Volcanic Zone, Iceland. Geochemistry, Geophysics, Geosystems, 6(12), 2005GC001021. https://doi.org/10.1029/2005GC001021
Sveinn P. Jakobsson 2019. Geological map of the western volcanic zone, Iceland.