Þingvallarétt
Þingvallarétt (stundum kölluð Skógarhólarétt) er gömul safnrétt við Skógarhóla sunnan Ármannsfells. Hún er staðsett suðvestan undir lágum, sprunguskornum klapparhól skammt fyrir ofan Uxahryggjaveg og norðan afleggjarans inn að Svartagili. Austan réttarinnar er aðstöðuhús sem rekið er af Landssambandi hestamanna.
Fjárréttin var hlaðin 1925 og tók við af tveimur lögréttum Þingvallasveitar, Bakkarétt og Bolaklifsrétt, sem og lítilli hrútarétt í sunnanverðri Stekkjargjá. Séra Guðmundur Einarsson Þingvallaprestur teiknaði réttina og svipar henni mjög til gömlu réttarinnar við Bolaklif.
Aðventusólsetur við Þingvallarétt. Horft til norðausturs í átt að Ármannsfelli.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Þingvallarétt við Skógarhóla er grjóthlaðin og snýr frá norðri til suðurs, með rétthyrndum almenningi í miðjunni og stóru hringmynduðu safnhólfi að norðanverðu. Upphaflega voru dilkarnir ellefu talsins en þeir fjórir syðstu, auk þess fimmta á austurhliðinni, voru fjarlægðir síðar.
Notkun á Þingvallarétt dróst verulega saman samhliða fólksfækkun í Þingvallasveit eftir þjóðgarðsmyndun og skiptingu landsins í sóttvarnarhólf vegna sauðfjársjúkdóma. Réttarstörf færðust að mestu til Heiðarbæjarréttar og Gjábakkaréttar. Síðast er auglýst um sundurdrátt í Þingvallarétt 1986.
Þingvallarétt í frumheimildum
Þingvallarétt sést vel á loftmynd bandaríska hersins frá 26. júlí 1942. Þar eru allir ellefu dilkar hennar sjáanlegir. Búið er að fjarlægja fimm þeirra á loftmynd Landmælinga Íslands (nú Náttúrufræðistofnunar) frá 1960 (A-1380).
Gunnar Þórisson frá Fellsenda og Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti segja svo í sveitarlýsingu Þingvallasveitar í Sunnlenskum byggðum III, 1983, bls. 176:
„Í Stekkjargjá er smá afgjá inn í efri gjábarminn, fjárheld á þrjá kanta. Þar var haldin skilarétt (hrútarétt) allt fram til þess að ný lögrétt var byggð 1925 suðvestan við Skógarhóla. Tvær lögréttir voru í hreppnum og þótti það óhagkvæmt. Önnur var útundir Brúsastaðamýri, rétt austan við Öxará, byggð á árunum 1890–1891. Var tilkynnt öðrum viðkomandi hreppum með auglýsingu í Ísafold að réttarbyggingin hæfist 9. júlí 1890. Hin réttin var austan við Bolabás ofan við Bolaklif. Bolaklifsréttin mun vera fyrsta lögrétt Þingvallasveitar og sú eina þar til réttin innan við Öxará var byggð.“
Þá er sagt á blaðsíðum 205–206 í sama riti:
„Árið 1925 var gerð rétt í Skógarhólum, teiknuð af séra Guðmundi Einarssyni á Þingvöllum. Sveinbjörn Einarsson á Heiðarbæ I og Ámundi Kristjánsson í Mjóanesi hlóðu gerðið ásamt fleiri mönnum.
Meðan engar hömlur voru á samgangi sauðfjár var oft margt fé í Þingvallarétt, einkum úr Grímsnesi. Einnig var þó nokkuð af fé úr Borgarfirði, Kjós og vestan yfir Heiði.
Á mæðuveikiárunum er hafinn sundurdráttur á Heiðarbæ og er enn. Eftir uppsetningu varnargirðinganna varð gjörbreyting á. Og nú er mjög fátt fé í Þingvallarétt. Austan varnarlínu er réttað í Gjábakkarétt.“
Pétur J. Jóhannsson merkti Þingvallarétt inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í örnefnaskrá sinni um Hrauntúnsland og afrétti Þingvallahrauns sem rituð var í kringum 1980–1985:
„Vestan undir múlanum eru húsatættur sem hét Múlakot (15). Þar fyrir vestan er slétt svæði árunnið úr fjallinu notað sem keppnissvæði hestamanna. Austan við svæðið er all stór klettahóll og vestan við hann voru byggðar safnréttir í staðinn fyrir réttina við Sleðás. 1924. Í norðaustur frá réttinni eru skógivaxnir hólar á allbreiðu svæði, Skógarhólar (16) og upp af þeim í fjallinu sést allbreitt gil Ármannsgil (17).“
Heimildir
Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.