Goðaskarð
Goðaskarð er nafn á mjórri landræmu milli Fremra-Mjóafells og Innra-Mjóafells. Eyfirðingavegur liggur um skarðið ofan af Hlöðuvöllum og niður að Ármannsfelli.
Skarðið er tæplega 250 metra breitt en er að mestu afgirt af náttúrunnar hendi með varasamri sprungu, Mjóafellsgjá, sem skagar út úr Fremra-Mjóafelli og skilur aðeins eftir þröngt bil við rætur Innra-Mjóafells til yfirferðar. Þar má finna greinilegar leifar af gömlum, grjóthlöðnum garði sem meinast hafa átt að verja grasflatirnar suðvestan Mjóufella, Biskupsflöt og Hofmannaflöt, fyrir ágangi nautgripa sem héldu sig á afrétti Þingvallasveitar.
Ekkert er vitað um uppruna nafnsins, þótt vel megi fullyrða að fjölmargir goðar frá Norður- og Austurlandi hafi áður farið þar um á leið til alþingis. Örnefnið Goðaskógur, sem getið er í Ölkofra þætti, er gjarnan talið hafa verið í hrauninu austan eða suðaustan Goðaskarðs.
Goðaskarð í helstu heimildum
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 71–72:
„Austan-við Ármannsfell er Lágafell, en í milli er mjór hryggur. [...] Fyrir sunnan hrygginn er víður völlur, sem heitir Hofmannaflöt. [...] Austan-við Hofmannaflöt er lítið og ílangt fell, sem heitir Mjóafjall eða Mjóafell (fremra). Myndast þannig víð skál, með opi að sunnan, og er sem stórfellt útileikhús. Er hér ákjósanlegur staður til rúmfrekra íþróttasýninga, svo sem alls konar kappaksturs og kapphlaupa. — Norðan-við Mjóafell (fremra) er mjótt skarð, sem heitir Goðaskarð. Verður þar í kriki inni fyrir annar grasvöllur og heitir Byskupsflöt. Eyfirðingavegur hinn gamli liggur um skarðið. — Áfast við Lágafell að austan er Gagnfell [nmgr: „Nú nefnt Gatfell, en það er latmæli.“] , innan-við Goðaskarð; nefnist útsuðurendi þess nú stundum Mjóafell innra [nmgr. „Í fleirtölu eru þau venjulega nefnd Mjóufjöll [...]“] Eru fell þessi öll í sömu stefnu, eftir landslagsáttunum, samhliða Tindaskaga, en 4½ km. breitt flatlendi, hraunbreiða, er í milli.“
Þorsteinn Bjarnason frá Háholti segir svo í ódagsettri örnefnaskrá sinni um afrétt Þingvallasveitar:
„Inn af Hofmannaflöt er Fremra-Mjóafjall (24) og Innra-Mjóafjall (25). Norðurendi Fremra-Mjóafells heitir Gatfell (26). Milli fjallanna er Goðaskarð (27).“
Guðmann Ólafsson, bóndi á Skálabrekku, segir svo í athugasemdum sínum við örnefnaskrá Þorsteins Bjarnasonar árið 1982:
„Um Goðaskarð (27) lá norðurleið og var þá farið um Bláskógaheiði (57). Um Biskupsskarð (58) lá leið norður yfir, þegar farinn var Kaldidalur.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í örnefnaskrá sinni um Hrauntúnsland og afrétti Þingvallahrauns sem rituð var í kringum 1980–1984:
„Í suður frá Hofmannaflöt er frekar lítið fjall, Fremra- Mjóafell (31). Í austur frá Hofmannaflöt er skarð og í gegnum þar var farið af Austurlandi, um Biskupsflöt. Í suður tekur við Goðaskarð (32) en í norðaustur af því er langt en lágt fjall Innra-Mjóafell (33). Inn með því að sunnan lá vegurinn í austur að Söðulhólastíg (34), sem er í austur frá Söðulhólum. Inn af Mjóafelli og tengt því er Gatfell (35), en í vestur frá fellinu og í norðaustur frá Hofmannaflöt er lágt en allgróið fjall Lágafell (36). Inn og austur af því er talið að væri Bláskógaheiði (37). Á þessu landi er lágur sauðgróður og þegar lengra dregur í norðvestur eru brunasandar, allt að Skjaldbreið.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985:
„Goðaskarð sker Mjóufellin algjörlega í sundur, framhald af Mjóafellsgjá tengir fellsendana saman í skarðinu. (Á efri gjábarminum sézt garðhleðsla, sem hefur verið varnargarður fyrir Biskupsflötina, sem er á milli Goðaskarðs og Lágafells. Biskupsflöt var mjög góður slægjublettur frá Hrauntúni, sem auðveldara var að verja fyrir stórgripum en Hofmannaflöt.) Við norðurenda Gatfells kemur gjáin aftur í ljós en hverfur með öllu inn á móts við Sandgíg.
Fyrr á öldum á meðan skógarnir voru ekki uppurnir, var meira lagt upp úr því að hafa nautgripi, sem bústofn, en sauðfé. Nautgripir þoldu betur skógarbeit en sauðfé. Ég heyrði oft talað um það, að allt fram eftir síðustu öld hafi geldneyti verið rekin á fjall og verið þar yfir sumarmánuðina og héldu sig á afréttinum fyrir innan Fjöll, eins og Lágafell og Gatfell voru kölluð í daglegu tali. Garðurinn í Goðaskarði var gerður til að verjast ágangi nauta og hrossa, sem á afréttinum voru, því þau slógu sér oft fram með Fjöllunum að austan.“
Pétur merkti Goðaskarð inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Heimildir
Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Þorsteinn Bjarnason. (e.d.). Afréttur Þingvallasveitar. Örnefnastofnun Íslands.