Lágafell
Lágafell er móbergsfell í þjóðgarðinum á Þingvöllum. Það er staðsett við norðurenda Hofmannaflatar og norðaustan Ármannsfells og Sandkluftavatns.
Lágafell rís að jafnaði um 150–200 metra upp úr umhverfi sínu og er hæsti punktur þess um 539 metrar yfir sjávarmáli. Suðurendinn er aðskilinn Ármannsfelli af Sandkluftum – þar sem leiðir lágu inn að Uxahryggjum og Kaldadal – og á milli þeirra er fellsstapinn Meyjarsæti. Norður af því gengur Smjörbrekkuháls út úr Ármannsfelli og tengist hér um bil við Lágafell.
Fast upp við Lágafell að austanverðu er Innra-Mjóafell og á milli þeirra er þröngur dalur. Hann kallast Klauf er norðar dregur. Sunnarlega í dalnum er Biskupsflöt, þar sem Eyfirðingavegur liggur frá Goðaskarði niður að Ármannsfelli. Ofan hennar hefur örnefnið Draugaháls verið merkt í hlíðunum; aldur og uppruni þess er óljós og vafasamur. Innra-Mjóafell gengur síðan inn í Lágafell, verður áfast því og heitir þá Gatfell.
Þykkar lyng- og kjarrtorfur finnast á nokkrum stöðum á Lágafelli, einkum við rætur þess að sunnanverðu. Þaðan hlykkist vegslóði upp hlíðarnar og tengist hann lagningu landgræðslugirðingar þvert yfir fellið og inn að rótum Skjaldbreiðar.
Lágafell í helstu heimildum
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 71–72:
„Austan-við Ármannsfell er Lágafell, en í milli er mjór hryggur. [...] Fyrir sunnan hrygginn er víður völlur, sem heitir Hofmannaflöt. [...] Austan-við Hofmannaflöt er lítið og ílangt fell, sem heitir Mjóafjall eða Mjóafell (fremra). Myndast þannig víð skál, með opi að sunnan, og er sem stórfellt útileikhús. Er hér ákjósanlegur staður til rúmfrekra íþróttasýninga, svo sem alls konar kappaksturs og kapphlaupa. — Norðan-við Mjóafell (fremra) er mjótt skarð, sem heitir Goðaskarð. Verður þar í kriki inni fyrir annar grasvöllur og heitir Byskupsflöt. Eyfirðingavegur hinn gamli liggur um skarðið. — Áfast við Lágafell að austan er Gagnfell [nmgr: „Nú nefnt Gatfell, en það er latmæli.“] , innan-við Goðaskarð; nefnist útsuðurendi þess nú stundum Mjóafell innra [nmgr. „Í fleirtölu eru þau venjulega nefnd Mjóufjöll [...]“] Eru fell þessi öll í sömu stefnu, eftir landslagsáttunum, samhliða Tindaskaga, en 4½ km. breitt flatlendi, hraunbreiða, er í milli.“
Þorsteinn Bjarnason frá Háholti segir svo í ódagsettri örnefnaskrá sinni um afrétt Þingvallasveitar:
„Inn af Hofmannaflöt er Fremra-Mjóafjall (24) og Innra-Mjóafjall (25). Norðurendi Fremra-Mjóafells heitir Gatfell (26). Milli fjallanna er Goðaskarð (27).“
Guðmann Ólafsson, bóndi á Skálabrekku, segir svo í athugasemdum sínum við örnefnaskrá Þorsteins Bjarnasonar árið 1982:
„Um Goðaskarð (27) lá norðurleið og var þá farið um Bláskógaheiði (57). Um Biskupsskarð (58) lá leið norður yfir, þegar farinn var Kaldidalur.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í örnefnaskrá sinni um Hrauntúnsland og afrétti Þingvallahrauns sem rituð var í kringum 1980–1984:
„Í suður frá Hofmannaflöt er frekar lítið fjall, Fremra-Mjóafell (31). Í austur frá Hofmannaflöt er skarð og í gegnum þar var farið af Austurlandi, um Biskupsflöt. Í suður tekur við Goðaskarð (32) en í norðaustur af því er langt en lágt fjall Innra-Mjóafell (33). Inn með því að sunnan lá vegurinn í austur að Söðulhólastíg (34), sem er í austur frá Söðulhólum. Inn af Mjóafelli og tengt því er Gatfell (35), en í vestur frá fellinu og í norðaustur frá Hofmannaflöt er lágt en allgróið fjall Lágafell (36). Inn og austur af því er talið að væri Bláskógaheiði (37). Á þessu landi er lágur sauðgróður og þegar lengra dregur í norðvestur eru brunasandar, allt að Skjaldbreið.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 15:
„Jarðabók Árna og Páls telur, að EIRÍKSSTAÐIR hafi verið miðsvæðis á Skjaldbreiðarhrauni, mitt á milli Skjaldbreiðar og Mjóufjalla og eiga þá við Gatfell, sem er innsti hluti Innra-Mjóafells og þar tengt Lágafelli. Gatfell er hæst og innst þessa fjallaklasa og ber nafn sitt af gati, sem er á kletti upp í fellinu og sézt vel, þegar farið er með því að austan.“
Pétur bætir við á blaðsíðu 19 í sama riti:
„Ef landsvæði þetta er skoðað, sem nú er mest uppblásið, sjást þó víða, þykkar jarðvegstorfur, t. d. í Sandvatnshlíðum, Lágafelli, Tröllahálsi, Víðikerum og Brunnamelum allt innundir Hrúðurkarla, sem sýna að þetta landsvæði hefur allt verið vallgróið, þegar landið byggðist fyrst.“
Þá segir Pétur á blaðsíðu 22:
„Ég heyrði oft talað um það, að allt fram eftir síðustu öld hafi geldneyti verið rekin á fjall og verið þar yfir sumarmánuðina og héldu sig á afréttinum fyrir innan Fjöll, eins og Lágafell og Gatfell voru kölluð í daglegu tali. Garðurinn í Goðaskarði var gerður til að verjast ágangi nauta og hrossa, sem á afréttinum voru, því þau slógu sér oft fram með Fjöllunum að austan.“
Þá lýsir Pétur gróðurfari við Lágafell á blaðsíðu 23:
„Fyrir rúmum sextíu árum, þegar ég fór fyrst um Ormavalladalinn, þá rann [Sandvatnskvísl/Ormavallakvísl] milli gróinna og grænna bakka allt fram að Sandvatnshlíðum, (eru bak við vatnið, séð frá Smjörbrekkuhálsi). Þykku grastorfurnar, sem enn eru í Sandvatnshlíðum og Lágafelli, náðu töluvert lengra niður að láglendinu, en nú er. Allar gjásprungur í hólunum, sem standa upp úr flatlendinu, voru grasigrónar. Milli norðurhlíðar Lágafells og klapparanans sunnan Ormavalla voru lítt grónar eyrar, framburður úr fellinu, en enginn foksandur. [...] Fyrir nokkrum árum var lögð landgræðslugirðing sunnan úr Þjóðgarðsgirðingu austur yfir Lágafell um Skjaldbreiðarhraun og Klukkuskarð og áfram austur. Við tilkomu þessarar girðingar friðaðist uppblástur[s]svæði vestan Skjaldbreiðar, því mæðiveikigirðing að vestanverðu friðar landið þeim megin. Ég get ekki séð að neitt hafi verið gert til heftingar á sandfokinu síðan girðingin kom til notkunar. Til þess að nýja girðingin, sem eflaust hefur kostað mikið fé, komi að tilætluðum notum, áður en hún verður ónýt, er nauðsynlegt að hefjast handa, en til þess þarf fjármuni og skilning.“
Pétur merkti Lágafell inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Heimildir
Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Þorsteinn Bjarnason. (e.d.). Afréttur Þingvallasveitar. Örnefnastofnun Íslands.