Gildruholtsgjá
Gildruholtsgjá er gjá við vesturenda Hrafnabjargaháls. Hún er ein af þremur helstu siggengjunum við austanverða Þingvallalægðina ásamt Hrafnagjá og Heiðargjá.
Undanfari Gildruholtsgjár í suðri heitir Bæjargjá og nær allt inn að Þúfhól, austan Klukkustígs, þar sem gjásveimurinn skiptir um nafn og verður kenndur við Gildruholt. Gildruholtsgjá einkennist helst af því, að stefna hennar tekur allnokkurn sveig í samanburði við aðrar gjár á Þingvallasvæðinu. Vestari barmur hennar hefur þá sigið allt að 25 metra miðað við þann eystri, en gliðnun er lítil sem engin og því líkist gjáin frekar eiginlegum klettavegg á stórum kafla. Norðan Gildruholta breytist hún í smásprungur á Hlíðarflám en stækkar síðan til muna á ný og heitir þá Hlíðargjá.
Gildruholtsgjá í frumheimildum
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Nokkurn spöl suðaustur-af Svínhólum eru Gildruholt (69). Þau eru á vesturtakmörkum Hrafnabjargaháls (70). Hallar frá þeim í allar áttir, nema austur, en eru hærri miklu Svínhólum. Þau eru á austurbarmi Gildruholtsgjár (71), sem byrjar í Gjábakkahrauni (72), skammt austur-af Hallstíg, og heitir Bæjargjá (73) þangað til vegurinn liggur yfir hana á móts við Gjábakkabæ; svo fær hún hitt heitið norður-fyrir Gildruholt. Þar hverfur hún á dálitlum kafla, og heita þar Hlíðarflár (74). Bilið milli Hrafnagjár og Gildruholtsgjár heitir einu nafni Torfa (75). Gildruholtsgjá er að því leyti frábrugðin Hrafnagjá og Almannagjá, að vestri barmur hennar hefur sigið rjett niður með þeim eystri án þess að gjáin opnaðist nokkuð að ráði, svo að þar ketur fremur kallazt berg en gjá.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„Gildruholt? Gildruholt er ofan við Gildruholtsgjá. Dregur nafn af refagildrum.“
„35. Hvernig er Hlíðarflár? Hvaða hlíð eru þeir kenndir við? Söðulhólagjá er gjásveimur skammt fyrir innan, við Sandstgíg, sem er suðvestur af Skjaldbreið. Svo liggur gjáin suðvestur um hraunið austan við Mjóufjöll. Um Prestastíg breytist nafnið á gjánni. Eftir það heitir hún Hlíðargjá fram á Hlíðarfláa, svo Gildruholtsgjá fram á móts við Klukkuhól. Þá Bæjargjá, hverfur á kafla undir, þar sem Sogsvegurinn er, en kemur svo í ljós á Mjóaneshrauni, endar í vatninu í Latvík. (Sjá örnefnaskrá Mjóaness).“
„37. Er vitað um tilefni nafnanna Raftahlíð, Prestahraun (hvar er það), Brúnkolluhöfði? Gjáin, sem lýst er í sp. 35, heitir mörgum nöfnum. Undir vestari barmi hennar er, fremst innan við Gildruholt, Hlíðarfláar vel grösugir og hefur verið all mikill skógur þar. Svo kemur Hlíðarharun [mögulega hefur átt að standa Hlíðarhraun] innan við það heitir Raftviðarhlíð og innar Prestastígur. Vestan við Prestastíg er úfið hraun, mikið mosavaxið, Prestahraun og nær að Brúnkolluhöfða.“
Kristján segir þá í örnefnaskrá sinni um Gjábakkaland sem rituð var í kringum 1980–1984:
„Þar suðaustur frá [fjárhelli Gjábakka] er skógivaxin hæð, sem nær að Bæjargjá, og skiptir nú gjáin um nafn og verður hrikalegri. Norðan í hellishæðinni eru smá hólar með hellum og kerjum í. Þar fyrir innan hækkar landið, milli gjánna Hrafnagjár og Gildruholtsgjár (25), þar heitir Gildruholt (26), er það all vel gróið og hefur verið skógivaxið. [...] Fyrir austan Gyldruholtsgjá er landið sneggra og meira mosagróið.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 11:
„Gjá sú sem er fyrir vestan Gjábakkatúnið, og er með höfuðstefnu frá suðvestri til norðausturs, sem aðrar gjár í hrauninu og nær lítið sundurslitin alla leið inn að Sandgíg á Skjaldbreiðarhrauni, hefur ekkert heildarnafn. Syðsti hluti hennar frá Gjábakka inn að Þúfhól, sem er suðaustur af Klukkustíg, heitir Bæjargjá. Næsti kafli gjáarinnar heitir Gildruholtsgjá og nær inn á Hlíðarfláa, sem eru vestur af miðjum Hrafnabjörgum. Þar fyrir innan tekur við breið og djúp gjá með miklum halla, sem snýr að sigdældinni. Þessi gjá heitir Hlíðargjá og hallinn á gjánni Raftahlíð.“
Pétur merkti Gildruholtsgjá inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.