Gjábakkahraun
Gjábakkahraun er nafn á hraunbreiðum á Hrafnabjargahálsi og í nágrenni eyðibýlisins Gjábakka í austanverðri Þingvallasveit. Hraunin runnu eftir lok síðustu ísaldar og gætu hafa hlaðið upp drjúgan hluta Hrafnabjargaháls, sem er talinn vera hraunskjöldur líkt og Skjaldbreiður. Yngra hraun úr sama eldstöðvakerfi hefur þakið stóran hluta þess í suðri og austri og kallast nú einu nafni Eldborgahraun.
Örnefnið Gjábakkahraun kemur fyrst fram í rituðu máli um aldamótin 1900 – svo vitað sé – og er merkt á ofanverðum Hrafnabjargahálsi á korti danska herforingjaráðsins frá 1909. Notkun á hugtakinu virðist gjarnan hafa tengst alfaraveginum milli Þingvallasveitar og Laugarvatns – sem kallast nú Barmaskarðsbraut eða Gjábakkavegur – og ýmist notað sem almennt heiti á víðáttunni austan Hrafnagjár eða sem nafn á veginum sjálfum. Gjábakkahrauni bregður hins vegar lítið sem ekkert fyrir í örnefnaskrám innan Þingvallasveitar og óljóst er hversu mikið það var notað í daglegu máli.
Bandaríski jarðfræðingurinn John Sinton telur að Gjábakkahraun hafi runnið úr sprungum sunnan Hrafnabjarga og þakið talsverðan hluta lægðarinnar milli Almannagjár og Hrafnagjár. Mörkin, líkt og hann dregur þau, liggi hér um bil frá Tjörnum í suðri og eftir Lágubrún, norður að Syðri- og Innri-Gapahæðum upp að mörkum Þjófahrauns og þaðan allt inn að Prestastíg á Hlíðargjá.
Gjábakkahraun í frumheimildum
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Nokkurn spöl suðaustur-af Svínhólum eru Gildruholt (69). Þau eru á vesturtakmörkum Hrafnabjargaháls (70). Hallar frá þeim í allar áttir, nema austur, en eru hærri miklu Svínhólum. Þau eru á austurbarmi Gildruholtsgjár (71), sem byrjar í Gjábakkahrauni (72), skammt austur-af Hallstíg, og heitir Bæjargjá (73) þangað til vegurinn liggur yfir hana á móts við Gjábakkabæ; svo fær hún hitt heitið norður-fyrir Gildruholt.
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 66:
„Fram-af Hrafnabjörgum taka við hallandi hraunbreiður allt til Þingvallavatns og suður með því að austan; heitir Gjábakkahraun hið næsta, kennt við bæinn Gjábakka, sem er þar við veginn í hrauninu, skammt austur og upp frá vatninu; en Reyðarbarmahraun er austar, vestan-undir Reyðarbörmum. Í því eru smáhæðir tvær, er nefnast Stóra- og Litla-Dímon, og skammt suður frá hinni fyrr-nefndu, sem er þeirra vestar, er eins konar hraunketill, sem heitir Tindtrón [...]. Í Gjábakkahrauni eru einnig allmiklir og merkilegir hellar; einn er þeirra merkastur og liggur hann undir veginum.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 2–3:
„Jafnframt hafa hraun runnið frá Eldborg, sem er á há Hrafnabjargarhálsi og virðist vera ein aðal eldstöðin fyrir þau hraun, sem hafa runnið vestur yfir Gildruholt og þar sameinast hrauninu, sem rann frá eldstöðvunum í Tindaskagahrauni. [...] Guðmundur Kjartansson leggur til í bók sinni, að öll þau hraun, sem runnið hafa ofaná Skjaldbreiðarhraun, bæði það sem rann úr Tindaskagahrauni og úr Eldborg á Hrafnabjargarhálsi, verði kallað Þingvallahraun, en það sé þó annað hraun, sem ber örnefnið Þingvallahraun, og þar á hann við hraunið á milli Almannagjár og Hrafnagjár. Mér fyndist betur viðeigandi, að hraunin væru kennd við þau eldvörp, sem þau eru runnin úr, og kölluð Tindaskagahraun og Eldborgarhraun.“
Pétur getur örnefnisins Gjábakkahrauns á blaðsíðu 10 í sama riti:
„Eftir að bílaumferð hófst fyrir alvöru um Hrafnabjargarháls og fjöldi fólks algjörlega ókunnugt leiðinni og örnefnum voru þar á ferð, fóru að heyrast alls lags rangnefni á þessum vegi. Ég get nefnt nöfn eins og Lyngdalsheiði, sem er 4-5 km í suður frá veginum, sem farið er um. Sumir sögðust fara um Vellina og aðrir kölluðu leiðina Gjábakkahraun. Í ritgerð sem ég tók saman um gamlar og nýjar leiðir um Þingvallasveit fyrir byggðasöguna „Sunnlenzkar byggðir“, sem út kom árið 1983, sting ég upp á því að vegurinn á milli Gjábakka og Laugarvatns verði kallaður Barmaskarðsbraut. Barmaskarð er nafn, sem dregið er af Reyðarbarmi, sem farið er meðfram niður á Laugarvatnsvelli, þegar komið er vestan yfir Hrafnabjargarháls, og er þá á vinstri hönd. Á hægri hönd er lágur fellshryggur, sem Litli-Barmur heitir og nær langleiðina niður að rótum Lyngdalsheiðar, þarna á milli er Barmaskarð.“
Pétur merkti 634 örnefni inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar samhliða skrifum sínum. Gjábakkahraun er ekki meðal þeirra.
Heimildir
Fjallkonan (17.08.1900), bls. 1.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Sinton, J., Grönvold, K., & Kristján Sæmundsson. (2005). Postglacial eruptive history of the Western Volcanic Zone, Iceland. Geochemistry, Geophysics, Geosystems, 6(12), 2005GC001021. https://doi.org/10.1029/2005GC001021