Nýi-Þingvallahellir
Nýi-Þingvallahellir er skúti á Hábrún sem var nýttur sem fjárskjól bænda á Þingvöllum og Arnarfelli í stuttan tíma á 20. öld. Hann leysti Þingvallahelli af hólmi, sem er annar skúti nokkuð suðvestar.
Nýi-Þingvallahellir í frumheimildum
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Austur-af [Ámundahólum] er Nýi-stekkur (35); hvaðan hann hefir verið notaður, er mjer ókunnugt um, en líklega hefir það verið frá Skógarkoti. Þar norðaustur-af er Nýi-Þingvallahellir (36); fann Pjetur Jónsson, smali á Þingvöllum, hann skömmu fyrir aldamót 1900; var hlaðinn fram-af honum forskáli, eins og venja var til, og hann var tekinn í notkun í stað hins gamla, sem áður var getið, en hann var síðan lítið eitt notaður frá Arnarfelli. Suður frá honum er brekka með vörðubroti; heitir Skúti (37).“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„17. Hvernig er Nýi-Þingvallahellir? Lágt undir loft og blautur.“
Björn Th. Björnsson listfræðingur segir svo í bók sinni Þingvellir – staðir og leiðir (2. útg., 1987), bls. 166:
„Framan við munna hellisins hefur verið hlaðið forskála, sem nú er að mestu hruninn, en samt er þar auðvelt inngöngu. Kemur þá í ljós, að hellirinn liggur þvert á munnann, um 15 m. langur, með þurru og sléttu gólfi, og mun hafa getað hýst um 80 fjár. Var hann eins og sá gamli (sem síðar verður á minnzt), notaður frá Þingvöllum, og síðast sem sauðahellir um 1920.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi í Mjóanesi, merkti Nýja-Þingvalahelli inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Ingibjörg Jóna Helgadóttir segir svo í ritgerð sinni um Skógarkot, bls. 12, og byggir á viðtölum við Gretu og Herdísi Jóhannsdætur frá Skógarkoti:
„Þingvallafjárhellir vestri er austan og ofan við Tjarnir hjá Vellankötlu, öðru nafni Vatnsvík, efst í brekkunni. Litlagjá er í brekkubrúninni og sést af veginum. Ef henni er fylgt vestan megin allt til norðurenda er örskammt að hellinum, sem liggur örlitlu lægra en þó nærri hábrúninni.
Erfitt er að finna hellinn því að þéttur skógur er í brekkunni og hellisþakið er eins og skóglaus bali. Beint niður frá hellinum er klettahvammur, Skúti, undir brekkunni. Þar er skógarlundur og minningarsteinn Jóns Jóhannssonar frá Skógarkoti. Hellirinn er dimmur, einkum vesturendinn, sem er hæsti og fallegasti hluti hans.“
Heimildir
Björn Th. Björnsson. (1987). Þingvellir – staðir og leiðir (2. útg.). Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.