Vellankatla
Vellankatla (einnig rituð Vellandkatla) er uppsprettulind og vík við norðausturhorn Þingvallavatns. Hún er innst í Vatnsviki og fram hjá henni liggja helstu alfaraleiðir um Þingvallahraun til austurs. Nafngjöfin er gjarnan skýrð sem svo, að uppspretturnar líkjast helst vatni sem vellur upp úr katli.
Örnefnið Vellankatla er ævafornt og tengist frásögn í Íslendingabók Ara fróða. Þar staðnæmdist Gissur hvíti Teitsson við vatnið ásamt fylgdarmönnum sínum áður en þeir luku þingreið sinni á því örlagaríka ári þegar kristni var lögtekin á Íslandi. Frásögnin er endurtekin í Brennu-Njáls sögu og Kristni sögu.
Vatnið í Vellankötlu kemur úr grunnvatnsstraumum ofan af Langjökli. Hitastig uppsprettnanna mælist einungis 2,8 gráður og hefur hluti af vatninu ferðast neðanjarðar í aldaraðir, með viðkomu djúpt niður í jarðskorpuna. Sérstök tegund af grunnvatnsmarfló, Crymostygius thingvallensis, hefur þá fundist við eina uppsprettuna á þessum slóðum en hún hefur aðeins sést í Þingvallavatni og Herðubreiðarlindum.
Horft til suðvesturs yfir Vatnsvik frá Vellankötlu. Uppsprettuvatn rennur frá vatnsbakkanum.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Staðhættir við Vellankötlu
Vellankatla er fast upp við bílveginn sem liggur meðfram Þingvallavatni. Glöggt má greina staðina í víkinni þar sem vatn vellur upp nálægt vatnsbakkanum, einkum á góðviðrisdögum. Vestan víkurinnar er agnarsmár tangi og ofan í vatnsbotninum er fjöldi gjásprungna, þ.á.m. Nautagjá.
Landslagið umhverfis Vellankötlu er nokkuð frábrugðið því sem var á fyrri öldum. Stafar það helst af miklu landsigi sem varð í jarðskjálftahrinu 1789 og gjörbreytti ásýnd vatnsbakkans. Út frá lýsingum Árna Magnússonar má ætla að tanginn vestan uppsprettnanna hafi verið stærri og lítill hólmi staðið út undan honum í vatninu. Munnmæli í Þingvallasveit herma þá að vatnið hafi áður komið upp á þurru landi og runnið í lækjum út í Þingvallavatn. Mun það hafa verið svo í stuttan tíma sumarið 1959, þegar stíflan í Soginu brast og vatnsborðið lækkaði umtalsvert.
Eitt af augunum á botni Þingvallavatns.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Vellankatla í helstu heimildum
Ari fróði Þorgilsson ritar um kristnitökuna í sjöunda kafla Íslendingabókar:
„En þeir Gizurr fóru, unz þeir kómu í stað þann í hjá Ölfossvatni, er kallaðr er Vellankatla, ok gerðu orð þaðan til þings, at á mót þeim skyldi koma allir fulltingsmenn þeira, af því at þeir höfðu spurt, at andskotar þeira vildi verja þeim vígi þingvöllinn. En fyrr en þeir færi þaðan, þá kom þar ríðandi Hjalti ok þeir, er eftir váru með honum.“
Frásögnin er umorðuð í 104. kafla Brennu-Njáls sögu:
„En þá er þeir komu í Vellandkötlu ofan frá Gjábakka þá kom Hjalti þar eftir þeim og kveðst ekki vilja sýna það heiðnum mönnum að hann hræddist þá. Riðu nú margir kristnir menn í móti þeim og riðu þeir með fylktu liði á þing.“
Þá er haft eftir frásögninni í 11. kafla Kristni sögu:
„Þeir Gizurr riðu þar til, er þeir kómu til Vellankötlu við Ölfusvatn. Þá gerðu þeir orð til alþingis, at vinir þeira ok venzlamenn skyldu ríða í mót þeim. Þeir höfðu þá spurt, at óvinir þeira ætluðu at verja þeim þingvöllinn.“
Kristian Kålund textafræðingur dregur fram helstu frásagnir um Vellankötlu í riti sínu Bidrag til en historisk-topografisk beskrivelse af Island, sem kom út árin 1877–1882. Þar á meðal eru lýsingar eftir Árna Magnússon (1663–1730). Svo segir í íslenskri þýðingu bókarinnar eftir Harald Matthíasson, Íslenskum sögustöðum frá 1984, 1.b., bls. 110–111:
„Í suðausturátt frá Skógarkoti við vatnið sjálft má sjá í fornsögum stað sem oft er nefndur, en það er Vellankatla. Er heppilegt, að þar um er rækilega fræðslu að fá frá Árna Magnússyni sjálfum. [...]
Virðist [Árni Magnússon] hafa haft sérlega mikinn hug á að skýra þetta nafn og aðstæður allar á þessum stað. Í safni sínu til latneskrar þýðingar á Íslendingabók Ara fróða tekur hann fyrst fram (Addit. 6 fol. 253) með tilliti til þessa staðar í Íslendingabók, að lítill vogur eða vík í Þingvallavatni, sem áður hét Ölfusvatn, heiti enn Vellankatla, „prout nobis locorum istorum gnari retulerunt (sed ipsi postea didicimus oculariter omnia observando)“. Í staðfræðiathugasemdum sínum við sama verk (eins og það stendur í eiginhandarathugasemd Árna Magnússonar Addit. 2, 8vo, miði nr. 265; Jón Ólafsson hefur í Addit. 6 fol. skeytingarlaust afritað það) tekur hann næst fram (á íslenzku):
Vellinkatla (þannig kallast hún nú) er vík sem gengur frá Þingvallavatni beint í norður, næstum 100 faðma löng og að sama skapi breið; fyrir vestan víkina gengur tangi fram, og út af honum er nafnlaus hólmi. Innan við hólmann heitir öll víkin Vellinkatla. Í austri liggur „Hallurinn“ (þannig heitir neðri barmur Hrafnagjár) með brekkunni alveg niður á undirlendi sem liggur næst meðfram víkinni, sem er þó víðast lítt áberandi. Allt þetta svæði er skógi vaxið. Upp af botninum á Vellankötlu er óslétt, mosavaxið land, um það bil 100 faðma, og meðfram öllu þessu svæði er ströndin alsett smágrjóti með vatnsholum sem ólgar í eins og hver, en vatnið er svo kalt, að sjaldgæft er. Tanginn sem fyrr var nefndur, er alls staðar grýttur og mosavaxinn, og inn í hann skerast nokkrar smávíkur, en allvíða á ströndinni eru gjár og hraunholur með vatni, en malarbreiður á milli. Meðfram austurhliðinni er möl við ströndina, en í miðri víkinni er leirbotn. Eftir endilangri Vellankötlu, frá botni og fram í vatnið, nokkru nær vestri strönd en eystri, er djúp gjá sem heitir Nautagjá.
Með miðanum fylgir uppdráttur af Vellankötlu – með óþekktri hendi, - þar sem hún er sýnd sem allbreið vík með mjög lítilfjörlegan stuttan tanga fyrir vestan og álíka lítilfjörlegan hólma utar, en nær ströndinni; meðfram botninum eru margar ólgandi uppsprettur, en brekka austan víkurinnar.
Nafnið Vellankatla er enn notað, að því er sagt er. Þó er ekki alveg ljóst samkvæmt frásögn þeirra er næst búa hvort þar er umhorfs eins og Árni Magnússon lýsir. — Á Íslandskorti Björns Gunnlaugssonar er staðurinn sýndur nokkuð villandi.“
Sigurður Vigfússon fornfræðingur getur Vellankötlu í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1880-1881, bls. 33–34. Heimildamaður hans er séra Björn Pálsson Þingvallaprestur sem hefur upplýsingarnar eftir föður sínum, séra Páli Þorlákssyni:
„Sumir vildu og segja, að eitthvað hefði breytzt í vatnsvíkinni eystri hjá Vellankötlu [eftir jarðskjálftana 1789] og að vatnið sé þar nú hærra enn áðr.
Væri það rétt, að Þingvallarhraun hefði sigið niðr austr í vatnsvíkinni, þá hlýtr og Vellankatla að hafa breytzt að útliti frá því sem hún var fyrir jarðskjálftann, þegar vatnið gekk þar á land; hún er ekkert annað en vatnsuppgangr úr hrauninu hér og þar. Rétt við vatnið sést þar vella upp úr sprungu og úti í vatninu rétt við landið skýtr upp bólum, og sýnist víða sem hæg vella í potti; nafnið á Vellankötlu er því vel til fundið, eins og hún lítr nú út, hvort sem hún hefir breytzt eða eigi, sem ekki verðr sagt með vissu.“
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Frá Gjábakkastíg (12) sunnan vegarins að Vellankötlu (13) (eða Vatnsviki, 14), er að mestu flatt hraun, sem heitir Gjáendar (15); það er allt sundur tætt af gjám, fullum af vatni.“
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 73:
„Á einum stað við landið gætir [uppsprettnanna í Þingvallavatni] mest, í Vellan(d)kötlu, sem er vík innst í landnorðurhorni vatnsins. Þar sést mjög mikið vatn koma upp á nokkrum stöðum, vellandi sem í katli. Er þar gamall áningarstaður og þjóðfrægur af frásögninni um kristnitökuna; er sú frásögn í Íslendingabók og eftir henni í Kristnisögu og Njálssögu.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar þá í spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„5. Vellankatla? Vellankatla er norðaustasta vík vatnsins. Vellur mikil kalda-vermsla undan hrauninu, liggur vegurinn þar næst vatninu. Vatnsvik er aðeins norðar.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985:
„Mér hefur verið sagt það eftir gömlum mönnum, að áður en landsigið varð, hafi Vellankatla verið sem lækur er bullaði upp úr hrauninu, skammt ofan við vatnsborðið, enda sá ég það með eigin augum, þegar stíflan í Sogskjaftinum brast í miklu norðanveðri 17. júní 1959, og vatnsborðið lækkaði á annan meter, hvernig hið eðlilega útlit Vellankötlu hefur verið.“
Pétur merkti Vellankötlu inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Heimildir
Íslenzk fornrit XV: Biskupa sögur I. (2003). Hið íslenska bókmenntafélag.
Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Pétur M. Jónasson og Páll Hersteinsson (ritstj). (2002). Þingvallavatn – Undraheimur í mótun. Mál og menning.