Innri-Gapahæð
Innri-Gapahæð, eða Innri-Gaphæð í daglegu máli, er önnur af tveimur Gapahæðum suðaustan Hrauntúns. Sunnan og suðvestan hennar er Syðri-Gapahæð og á milli þeirra er skógarlítið svæði, þar sem finna má hólinn Gapa sem hæðirnar eru kenndar við.
Hæðin snýr hér um bil frá suðri til norðurs og liggur frá Gapahæðagjá inn að Einiberjahæðum. Á henni er varða þar sem landamerki Þingvalla og Gjábakka voru lengi vel ákvörðuð; mörkin lágu um hana milli Rauðshóls við Hrafnagjárenda og Hlíðarstígs á Hlíðargjá. Varnargirðing var síðan strengd yfir hæðina skömmu eftir þjóðgarðsmyndun 1930. Nú hefur girðingarstæðinu, sem náði frá Ármannsfelli að Gjábakka, verið breytt í fjölnota göngu- og reiðbraut og um hana er um þriggja kílómetra ganga frá fellinu að Innri-Gaphæð.
Frá Hrauntúni liggja Gapahæðaslóðar að áðurnefndum Gapa við hæðina, þar sem ábúendur geymdu fé sitt í hellisskúta. Jónas Halldórsson, bóndi í Hrauntúni, virtist hafa sérstakt dálæti á Gapahæðum og vildi helst vera jarðaður í þeim. Önnur leið liggur að svæðinu frá Skógarkoti og kallast Gapahæðagata. Hún liggur yfir Gapahæðastíg á gjánni syðst á Innri-Gapahæð og þaðan áleiðis að Raftviðarhlíð.
Innri-Gapahæð í frumheimildum
Landamerkjaskrá Þingvallabæjar, undirrituð af séra Jens Pálssyni Þingvallapresti 1886 og þinglýstri 1890, tilgreinir eftirfarandi um hæðina:
„Úr Rauðshól [liggja mörk Þingvalla] í vörðu á sprungnum Klapparhól á Innri-Gaphæðum, þaðan beint í Hlíðarstíg, úr Hlíðarstíg beina stefnu yfir Þúfuhól í Hrafnabjörg.“
Aftur er minnst á hæðina í landamerkjabréfi Gjábakkabæjar 1890:
„[...] þaðan í landsuðurshorn á Hrafnabjörgum, þaðan beint i útnorðurhorn sama fjalls; síðan í vörðu á Hlíðarstíg; þaðan í vorðu á Innri-Gaphæð, síðan ráða Hrafnagjáardrög og Hrafnagjá á áðurnefndan Hallstíg.“
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Norðaustur-af [Selhólum] er Syðri-Gapahæð (62); snýr hún í suðaustur og norðvestur; er hún skógi vaxin að suðaustan, en skógarlítill að norðaustan. Vestan-í henni er sjerstakur klapparhóll; hann heitir Grenhóll (63).“
„Norður af Svínhólum hallar hrauninu talsvert til norðurs og norðvesturs. Þar eru Gapahæðir (80), syðri og innri; á milli þeirra er skógarlítið svæði. Þar er hóll einn sjerstakur, holur að innan, sem hæðirnar bera nafn af; ofan-í hann er op stórt og heitir því Gapi (81). Rjett hjá honum er annar hellir í flötum bala, sem hafður var til fjárgeymslu frá Hrauntúni, þó illur væri. Innri-Gapahæð (82) snýr meira til norðurs og suðurs en sú syðri og er skógarlítil.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„30. Gaphæðir eða Gapahæðir? Gaphæðir eru í austur frá Selhólum, vestan við gjána Hrafnagjá. 2 hæðir með breiðum slakka á milli. Í honum miðjum er sérkennilegur hóll strýtumyndaður. Norðan í hólnum er glufa og þegar betur er að gáð er þar hellir inni. Vestan við hólinn er smá hellir. Var notaður fyrir fé frá Hrauntúni.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, merkti Innri-Gapahæð (með þeim rithætti) inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu. Pétur notar ýmist ritháttinn Gapahæðir eða Gaphæðir í sínum skrifum.
Heimildir
Elínborg Lárusdóttir. (2017). Tvennir tímar: endurminningar Hólmfríðar Hjaltason. Angústúra.
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. (1991). Þegar sálin fer á kreik: minningar Sigurveigar Guðmundsdóttur. Forlagið.
Landamerkjabók Árnessýslu 1883-1949 (bls. 304–305; 307–308). Þjóðskjalasafn Íslands.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Sigurveig Guðmundsdóttir. (22.12.1984). Sumar í Hrauntúni. Lesbók Morgunblaðsins, 39–41.