Sigurðarsel
Sigurðarsel er fornt sel í Þingvallahrauni. Það er staðsett við vestari barm Hrafnagjár, tæpum kílómetra innan Klukkustígs í einum þykkasta hluta skógarins. Svæðið umhverfis selið heitir einfaldlega Sigurðarsel og hluti svæðisins við Hrafnagjá nefnist Sigurðarselsbrekka. Austan við mannvirkjarústirnar er hægt að komast yfir gjána og kallast sá staður Selstígur.
Selið er eignað hjáleigunni Vatnskoti í sóknarlýsingu Þingvallaprestakalls 1840 en heitir þar engu sérstöku nafni. Síðar hefur það einnig verið talið notað af Skógarkoti og jafnvel Þórhallastöðum þar á undan. Engar sögur fara af manninum sem selið er kennt við eða hvenær það var í notkun.
Nákvæm staðsetning Sigurðarsels var á reiki þar til 2011, þegar félagar í ferðahópnum FERLIR komu auga á mannvirkjaleifar þess í gönguferð um Selstíg ásamt liðsmönnum Sjálfboðaliðasamtaka um náttúruvernd (Sjá).
Horft til suðurs yfir Hrafnagjá frá Sigurðarseli. Seljarústin sést í forgrunni og er grasgrónari en nærhverfi hennar.
Gunnar Grímsson / Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Sigurðarsel: staðhættir
Sigurðarsel er aðeins í um 20 metra fjarlægð frá vestari brún Hrafnagjár. Seljarústirnar eru afar ógreinilegar, enda huldar lyngi og sums staðar kjarri.
Selið sjálft snýr samhliða Hrafnagjá og er um 15 x 7 m að utanmáli. Veggjabreidd er um 2,5 m og hæðin 50–60 cm. Selið er líklegast þrískipt og hefur inngang í syðsta rýmið á vesturhliðvegg; úr því er innangengt í miðrýmið. Nyrsta rýmið hefur sérinngang, einnig á vesturhlið. Hvert rými er um 2 x 2 m að innanmáli. Óræð tóftabrot eru utan við vesturhliðina sem og lítil hola sem gæti hafa verið brunnur.
Annað mannvirki er fimm metrum vestan selsins og snýr samhliða því, all-kjarrgróið. Það er um 10 x 6 m að utanmáli, með svipaða veggjaþykkt og -hæð og á selinu og mælist um 4 x 2 m að innanmáli. Inngangur er á austurhlið.
Um 20 metrum norðan selsins er lítil, tvískipt steinhleðsla sem hefur líklegast verið stekkur. Þá er getið um skúta í hrauninu nálægt ofangreindum mannvirkjum.
Uppdráttur mannvirkja í Sigurðarseli.
Gunnar Grímsson / Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Samgöngur
Frá Sigurðarseli liggur troðningur yfir Selstíg á Hrafnagjá og sameinast þar djúpum götuslóðum milli Gjábakka og Raftviðarhlíðar. Önnur gata, sem er ógreinileg næst selinu, liggur þá til vesturs og tvístrast þegar komið er upp á Hábrún. Annar angi hennar liggur að Nyrðri-Klukkuhól og virðist sameinast svonefndri Klukkustígsleið, en hinn fer til suðvesturs fram hjá Syðri-Klukkuhól niður að Tjörnum og Klifhólum. Aðrir slóðar liggja samhliða Hrafnagjá nálægt selinu milli Klukkustígs og Svínhóla.
Sigurðarsel í frumheimildum
Séra Björn Pálsson Þingvallaprestur merkir Sigurðarsel með grænleitum bletti á handteiknað kort af Þingvallsveit í sýslu- og sóknarlýsingu sinni fyrir Hið íslenzka bókmenntafélag árið 1840. Selið er ekki nefnt á nafn en er eignað Vatnskoti.
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Eins og áður er sagt, heitir Klukkustígur þar, sem hverfur hallinn á vestri barmi Hrafnagjár. [...] Þar fyrir norðan verður austurbarmurinn hár á dálitlum kafla, en vesturbarmurinn nær því jafn hrauninu, enda hækkar það þar á ný og hallar mót suðvestri; heitir sá halli Sigurðarsel (44). Sunnan í því er stór og falleg brekka, sem heitir Sigurðarselsbrekka (45); suður frá henni, vestur af Klukkustíg, er stór hóll, sem heitir Klukkustígshóll (46). Á gjánni, þar sem barmar hennar eru orðnir jafnir, er Selstígur (47); þar norður-frá eru fornar tóftir, sem má ske hafa verið hið virkilega Sigurðarsel (48). Skógur var um 1900 stærstur og sverastur í Sigurðarseli, en þar fyllist fljótt að snjó, sjerstaklega í norðaustan-hríðum. Við norðvestur-horn Sigurðarsels er Hellishæð (49).“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„Sigurðarsel? Sigurðarsel er skammt fyrir innan Klukkustíg, í allþykkum skógi, skammt fyrir neðan Hrafnagjá, en á skógar- og beitarsvæði sem nytjað var frá Skógarkoti eða „Þórhallastöðum“.“
„Hellishæð? Hellishæð sem er norðan við Sigurðarselsskóg. Þar er all- stór fjárhellir, sem var síðast notaður veturinn 1920-21 fyrir sauði frá Skógarkoti, Laugarvatni og Efra-Apavatni, þann snjóþunga vetur.“
„21. Heitir hallinn Sigurðarsel (sjá bls. 149. ofarlega)? Er vitað um tilefni nafnsins? Sigurðarsel er skógarsvæði, sem nær frá Rauðshól og Hrafnagjá norður í slakka, sem er sunnan við Svínhóla, vestur með Hellishæð og sameinast Hábrún þar sem nú er nýi þjóðgarðsvegurinn. Skammt frá brekkunni og gjánni, er smá hellisskúti og tóft vel grösugt í kring, þar var selið frá Þórhallsstöðum og síðar Skógarkoti.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi í Mjóanesi, merkti Sigurðarsel inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar skammt frá gömlu selstöðunni (64.25593,-21.0150).
Liðsmenn ferðahópsins FERLIR gengu fram á rústir Sigurðarsels 17. júní 2011 ásamt liðsmönnum Sjálfboðaliðasamtaka um náttúruvernd (Sjá). Uppdráttur af selinu er á heimasíðu FERLIRs ásamt mannvirkjalýsingu:
„Þetta verður að teljast sérstaklega merkur fundur, bæði vegna þess að líklega hefur enginn núlifandi maður áður litið tóftirnar augum og auk þess verður staðsetningin að teljast merkilegt innlegg í sögu búsetu á Þingvöllum fyrr á öldum. Selstaðan er á mjög fallegum stað með tilkomumiklu útsýni yfir Þingvallahraunið. Um er að ræða heilstaðan selsklasa með baðstofu og búri og hliðstæðu eldhúsi. Mikið hefur verið lagt í að gera vatnsbólið nýtilegt með ganghleðslum umleikis. Tvískiptur hlaðinn stekkur er skammt norðan við selið.“
Heimildir
Björn Pálsson. (1979). Þingvalla- og Úlfljótsvatnssóknir. Í Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1843 og lýsing Ölfushrepps anno 1703 eftir Hálfdán Jónsson (bls. 171–192). Sögufélag.
FERLIR. (18.06.2011). Þingvallasel (Sigurðarsel).
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.