Murtusker
Murtusker (einnig kallað Murtutangi eða Pallurinn) er örnefni í Þingvallavatni sunnan við Túntanga og Dagmálavík í Vatnskoti.
Murtusker var að öllum líkindum á þurru landi til forna og áfast því sem nú kallast Túntangi. Það breyttist síðan í sker árið 1789, þegar landgrunnurinn á milli Almannagjár og Hrafnagjár seig til muna í mikilli jarðskjálftahrinu. Murtusker var síðan kallað Pallurinn eftir að vatnsborðið hækkaði enn frekar í kjölfar virkjunarframkvæmda í Soginu 1959.
Murtusker í frumheimildum
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Vestan-við Öfugsnáða er Vörðuvík (107), og vestan-við hana Dagmálavík (108); er hún austan-við Vatnskotstún. Þá er sker, sem heitir Murtutangi (109).“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„49. Er Murtutangi sker? Hvernig er hann? Fer nú í kaf, er hækkaði í vatninu.“
Helga S. Melsteð, sem ólst upp í Vatnskoti, segir svo í örnefnaskrá Vatnskots frá 1982:
„Túnið lá meðfram vatninu, eða Grýlu og Dagmálavík (sjá síðar). Suðaustur af Túntanganum er Murtusker (34) (ekki Murtutangi). Þar voru miklar lagnir, fyrir murtu og silung.“
Björn Th. Björnsson listfræðingur segir svo í bók sinni Þingvellir – staðir og leiðir (4. útg., 1994), bls. 133, og á þar við um aflangan smáhólma í Dagmálavík:
„Rétt fram undan gamla túngarðinum og fyrir miðri [Dagmálavík] er lítið og mjótt sker, sem Murtusker heitir, og ber það enn nafn með sóma. Voru þar áður góðar lagnir, bæði fyrir murtu og silung.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, merkti Murtusker inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við hólma skammt frá landi um 200 metrum norðaustar, rétt fyrir utan Vatnskotstúnið.
Einar H. Guðmundsson, sem var vikapiltur í Vatnskoti 1944–1949, segir í Veiðimanninum, 2001, bls, 72:
„Fram af gamla hlöðustæðinu er hraunfleki sem kallaður er Pallurinn en hann hét áður Murtusker þegar lægra stóð í vatninu fyrir virkjun Efra-Sogs. Það rétt flaut yfir það. Á skerinu stóð veiðibjallan og hjó murtuna þegar hún synti fram hjá því. Svo var ekki síðra að veiða úr austasta hólmanum framan við Kotið. Þá var veitt í dýpinu landmegin því þar er stanslaus umferð af bleikju. Bát þurfti til að komast út í hólmann.“
Heimildir
Björn Th. Björnsson. (1994). Þingvellir – staðir og leiðir (4. útg.). Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
Helga S. Melsteð. (1982). Vatnskot [Guðrún Þóra Guðmannsdóttir skráði]. Örnefnastofnun Íslands.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Veiðimaðurinn. (01.06.2001). Með Símoni í Vatnskoti, bls. 68–72.