Silfra
Silfra (eða Silfrugjá) er gjá í norðvestanverðu Þingvallavatni. Hún er staðsett við vatnsbakkann suðaustan Þingvallabæjar og neðan við akveginn sem liggur að Valhallarreit. Nafn gjárinnar er dregið af hinu silfurtæra grunnvatni sem streymir í gegnum hana allan ársins hring, en þar mun vera ein stærsta uppsprettulindin á yfirborði Þingvallavatns.
Nyrsti hluti Silfru skerst inn í hraunið austan undir svokölluðum Silfruhól, þar sem tröppum hefur verið komið fyrir ofan í gjána. Frá hólnum liggur Silfra, ásamt nokkrum samhliða sprungum, eftir landreksstefnunni á ríflega 300 metra löngum kafla og klýfur þar nokkra hólma frá landinu. Víða er hún um 10 metra breið og mesta mælda dýpt hennar er um eða yfir 60 metrar. Að sunnanverðu fyllist hún af framburði og hverfur ofan í botn Þingvallavatns. Þar fyrir austan er lítil vík með uppstigi og sunnan hennar er hraunbali sem kallast Silfruhæð.
Staðhættir við Silfru voru afar frábrugðnir á fyrri öldum. Þá stóð Silfra ofar í landinu og milli hennar og Öxarár voru grónar engjar. Gjöful urriðaveiði var sögð ofan í gjánni. Þetta átti eftir að taka miklum stakkaskiptum sumarið 1789, þegar landið milli Almannagjár og Hrafnagjár seig til muna í mikilli jarðskjálftahrinu og ásýnd vatnsbakkans gjörbreyttist. Þá er urriðaveiðin sögð hafa horfið úr Silfru og gjábarmarnir víðast farið ofan í Þingvallavatn ásamt engjunum vestan hennar, sem kallast nú Fjósavatn.
Áfangastaðurinn Silfra
Silfra virðist hafa verið lítt þekkt þar til á 20. öld, þegar hún varð vinsælt viðfangsefni myndlistarmanna. Hana má meðal annars finna á verkum eftir Ásgrím Jónsson, Jón Þorleifsson, Jón Engilberts og Jóhannes Kjarval, en sá síðastnefndi mun hafa málað margar myndir í einum hólmanum við gjána, sem staðarhaldarar kölluðu síðan Kjarvalshólma.
Silfra varð heimsþekkt á 21. öld og er nú jafnan talin meðal helstu kennileita þjóðgarðsins á Þingvöllum, einkum meðal erlendra ferðamanna. Tugþúsundir gesta heimsækja Silfru ár hvert, allan ársins hring, í því skyni að stunda þar köfun og yfirborðsköfun. Gjáin þykir henta einstaklega vel til þess, því skyggni ofan í vatninu getur orðið yfir 100 metrar í góðum aðstæðum. Ýmsir hlutar Silfru hafa síðan fengið sérnöfn meðal kafara, t.d. Haftið, Grynningar, Salurinn, Kirkjan, Sandbrekkan og Lónið.
Útbreiddur misskilningur er að Silfra ákvarði flekaskilin milli Norður-Ameríku og Evrasíu. Svo mun ekki vera. Mörkin á Þingvallasvæðinu eru almennt ákvörðuð við Almannagjá í vestri og Hrafnagjá í austri en á milli þeirra er yfir fjögurra kílómetra breiður sigdalur. Silfra er staðsett í honum, ásamt mörgum öðrum sprungum. Henni mætti því lýsa sem stað á milli heimsálfna í jarðfræðilegum skilningi en ekki sem eiginlegum flekaskilum.
Silfra í helstu heimildum
Séra Einar Einarsen, prestur á Þingvöllum 1821–1828, svarar spurningalista sem Sigurður málari Guðmundsson lagði fyrir hann 1863, sbr. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1921–1922, bls. 100:
„6. Hvað hafið þér heyrt að hafi breytst á Þingvelli, hvað hefr Öxará breytt Þingvelli, við jarðskjálptann 1794?
Svar: Jarðskjálpta 1974 veit eg ekkert um, um hann þégja einnig Eptirmæli 18du aldar, Enn jarðskjálptinn 1789 gjörði á Þingvöllum mikla breytingu, auk þeirrar, sem gétið er í svörunum til 1tu og 5tu spurninga: Þá hvarf urriðaveiðin úr gjánni Sylfru, sem liggur í útsuður til vatnsins norðvestan við Lambhagann suðurundan bænum, í hvörri veiðin var lögð jöfn við snemmbæra kú. Þá hvarf og murtuveiði af Leyrunni niðrundan miðmundatúninu, sem var lögð við 2 snemmbærar kýr. Þá gleyðkaði einnig Flosahlaup á Flosagjá, er hrundi úr austrbakka hennar, einsog einnig hrundi úr fleyri gjám. —“
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Þar suðvestur-af [Háugjá] er Silfruhæð (234), all-stór bali frammi við vatnið; vestan-undir henni er Silfra (235), gjá, sem svo heitir, sennilega vegna hins silfurtæra vatns, sem í henni er, og liggur hún að Fjósaklifi (236) þar, sem gamli vegurinn liggur heim að Þingvöllum. Vestan-við Silfru er all-stór klapparhóll, mjög sundurrifinn, sem heitir Silfruhóll (237).“
Séra Jóhann Hannesson, prestur og þjóðgarðsvörður á Þingvöllum 1953–1959, fer með blaðamanni Morgunblaðsins að Silfru sumarið 1959. Þá hafði stíflan við útfall Þingvallavatns brostið og vatnsborð þess lækkað til muna, sem varð til þess að gjáin fékk sína fyrri ásýnd:
„Og eins og þið sjáið, þá er Sylfra feikilega vatnsmikið fljót, sem fellur út í Þingvallavatn og ég held, að frá hinum öflugu uppsprettum í fljótinu fái Þingvallavatn meira vatn en frá öðrum lindum. Eina af þessum feikilegu uppsprettum sýndi séra Jóhann okkur. Vatnið brauzt undan sléttri hraunhellu, sem við stóðum á og svo kraftmikið var það, að líkara var sem horft væri ofan í stóran vatnshver. Við stóðum þarna lengi og virtum Sylfru og uppsprettur hennar fyrir okkur. Það mun vera í fyrsta skipti síðan í jarðskjálftunum 1789 að Sylfra kemur við sögu nú aftur. Það er því ekki orðum aukið að hér hafi gerzt merkilegt náttúrufyrirbæri og menn öðlast meiri þekkingu á Þingvallavatni og aðalvatnsgjafa þess.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr áðurnefndri örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„Hvernig er Silfra og Silfruhóll? (Silfruhæð, Fjósaklif)? Silfra og Silfruhóll er sunnan við veginn, sem liggur að Valhöll, hún ber nafn af hvað hún er tær. Hún endar í vatninu norðan við Lambhaga.“
Kristján Sæmundsson og Haraldur Matthíasson rita í Sunnlenskum byggðum III, 1983, bls. 250:
„Meðan á byggingu stóð vildi það óhapp til, í norðan hvassviðri 17. júní 1959, að járnþil í gangaenda Þingvallavatnsmegin lét undan stóröldugangi eins og hann getur orðið mestur á Þingvallavatni. Þetta olli að sjálfsögðu miklu tjóni og tók um 6 vikur að loka fyrir framrennslið úr vatninu sem lækkaði verulega í þessum hamförum. Meðal annars kom áin Silfra í ljós meðan á þessu stóð, en hún hvarf undir yfirborð Þingvallavatns þegar jarðskjálftarnir miklu urðu 1789 en þá er talið að jarðsig hafi átt sér stað á Þingvöllum ca 80 cm.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi í Mjóanesi, merkti Silfru inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu.
Heimildir
Freysteinn Sigurðsson & Guttormur Sigbjarnarson. Grunnvatnið til Þingvallavatns. (2002). Þingvallavatn – undraheimur í mótun (ritstj. Pétur M. Jónasson & Páll Hersteinsson), 120–135.
Kristján Sæmundsson & Haraldur Matthíasson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Sunnlenskar byggðir III (bls. 235–260). Búnaðarsamband Suðurlands.
Morgunblaðið (28.06.1959), bls. 6.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.