Hrafnabjargaháls
Hrafnabjargaháls (eða Háls í daglegu tali) er aflangur hraunskjöldur sunnan Hrafnabjarga. Hálsinn myndaðist í eldgosum eftir lok síðustu ísaldar og runnu hraunin úr gígaröðinni Eldborgum á hæsta hluta hans.
Takmörk Hrafnabjargaháls eru jafnan ákvörðuð við rætur Hrafnabjarga í norðri (í um 500 m yfir sjávarmáli) og Hrútafjalla í austri, við Gildruholtsgjá í vestri og Hamrasel í suðri. Upphækkun á Hrafnabjargahálsi er um 300 metrar og flatarmál hans um 25–35 km² ef miðað er við örnefnalýsingar einar og sér. Hraunbreiðurnar úr Eldborgum, líkt og Gjábakkahraun og Eldborgahraun, ná þó langt út fyrir mörk hálsins.
Örnefni á Hrafnabjargahálsi
Eldborgir liggja eftir hæsta hluta Hrafnabjargaháls og kallast sú stærsta Stóra-Eldborg. Sunnan hennar er móbergsfellið Stóri-Dímon með gígstrompinum Tintron að framanverðu. Litla-Dímon má finna í Reyðarbarmshrauni skammt austar. Framan við Stóra-Dímon eru Vatnshæðir og sunnan þeirra Efri-Rótólfsstaðahæð. Frá henni liggja mörk Hrafnabjargaháls austur að Hamraseli og samnefndum helli.
Suðvestan Stóru-Eldborgar liggur Undirgangur niður Hrafnabjargaháls fram að Skógartöglum og Taglaflöt. Neðarlega á þeim má finna Stelpuhelli. Norðvestan við hann eru Nikulásarhólar og þar fyrir innan eru Klofhóll, Dagmálahóll og Langhólar (eða -holt).
Frá Nikulásarhólum liggur gjá inn að suðvestanverðum rótum Hrafnabjarga og kallast Heiðargjá. Nokkurn spöl fyrir austan innsta hluta gjárinnar er örnefnið Snoppa. Frá Hrafnabjörgum hallar hálsinum til norðurs að Hrafnabjargavöllum og Hlíðarstíg á Hlíðargjá. Finna má örnefnin Þúfhól og Stórastein þar í brekkuhallanum og nokkuð sunnar, austan við Hlíðarflár, eru Ásar. Hlíðargjá opnast að nýju við Gildruholt og -hæðir og nefnist Gildruholtsgjá. Þar eru mörk Hrafnabjargaháls skilgreind í vestri.
Leiðir yfir Hrafnabjargaháls
Fornar alfaraleiðir liggja víða yfir Hrafnabjargaháls, sérstaklega um sunnanverðar rætur hans. Gjábakkavegur (eða Barmaskarðsbraut) liggur frá Laugarvatni um Barmaskarð og sameinast Skálholtsvegi við Stelpuhelli. Þaðan liggja leiðir að Gjábakka og síðan yfir Hallstíg og Gjábakkastíg á Hrafnagjá. Frá Stelpuhelli liggur Klukkustígsleið til norðvesturs fram hjá Nikulásarhólum og síðan yfir Klukkustíg á Hrafnagjá. Nákvæm lega leiðarinnar á Hrafnabjargahálsi liggur ekki fyrir.
Enn önnur leið kallast Hrafnabjargavegur eða Prestavegur og liggur upp Hrafnabjargaháls fram hjá Stóra-Dímon og Eldborgum, inn eftir Hrafnabjörgum og samnefndu eyðibýli, síðan yfir Prestastíg á Hlíðargjá og norðvestur að Ármannsfelli og Hofmannaflöt.
Hrafnabjargaháls í frumheimildum
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:
„Nokkurn spöl suðaustur-af Svínhólum eru Gildruholt (69). Þau eru á vesturtakmörkum Hrafnabjargaháls (70). Hallar frá þeim í allar áttir, nema austur, en eru hærri miklu Svínhólum. Þau eru á austurbarmi Gildruholtsgjár (71), sem byrjar í Gjábakkahrauni (72), skammt austur-af Hallstíg, og heitir Bæjargjá (73) þangað til vegurinn liggur yfir hana á móts við Gjábakkabæ; svo fær hún hitt heitið norður-fyrir Gildruholt [...] Hlíðarflár eru dálítill blettur vestan-í Hrafnabjargahálsi. Norður-af þeim opnast gjá mikil, sem heitir Hlíðargjá (76), sjest fyrir henni alla leið inn í Skjaldbreið, og heitir Söðulhólagjá (77) fyrir norðan Prestastíg (78).“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„34. Hvar og hvernig er Hrafnabjargarháls? Hrafnabjargarháls telst frá Hrafnabjörgum suðvestur um landið. Að norðan er Heiðagjá frá Hrafnabjörgum fram um Skógartögl, Mjóaneshraun og endar úti í vatni á nesi sem heitir Svínanes. (Sjá örnefnalýsingu frá Mjóanesi).“
Kristján segir þá í örnefnaskrá sinni um Gjábakkaland sem rituð var í kringum 1980–1984:
„Fyrir austan Gildruholtsgjá er landið sneggra og meira mosagróið. Í austur frá Hlíðarstíg er nokkuð hár hóll, Þúfuhóll. Nú er beygt í suður og upp á hálsinn, sem kallast Hrafnabjargarháls (29), er það allt svæðið milli Gildruholtsgjár að norðan og austur að Hrútafjöllum að austan, allt frá Hrafnabjörgum og suður að Hamraseli.“
Kristján segir einnig í ódagsettri örnefnaskrá Grímsnessafréttar:
„Hrafnabjargaháls (20) heitir svæðið sunnan við Hrafnabjörg og suður að Dímonum. Eldborgin er hæst á honum.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 9:
„Þegar við í Þingvallasveit ætluðum austur í Laugardal, sögðumst við ætla austur yfir Háls og áttum þá við Hrafnabjargarháls. Það hefur löngum verið venja hér á landi að nefna leiðir á milli byggðalaga eftir hæsta hluta hennar, ef annað nafn hefur ekki þótt betur viðeigandi. Sem dæmi get ég nefnt Kaldadalsleið, Uxahryggjaleið og Leggjabrjótsleið. Allir þessir vegir eru nefndir eftir hæsta hluta leiðarinnar.“
Pétur merkti hálsinn (ritháttur: Hrafnabjargarháls) inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar með fjórum mismunandi punktum milli Heiðargjár og Eldborga.