Eftirfarandi texti er byggður á greininni Týndu eyðibýlin í Þingvallahrauni eftir Gunnar Grímsson sem birtist í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 2024, sem og lokaritgerð Gunnars við Háskóla Íslands, Kortlagning eyðibyggðarinnar á Þingvöllum með flygildum og hitamyndavél frá 2020. Sá hinn sami skrifar þennan texta.
Hrafnabjörg (eyðibýli)
Á Hrafnabjörgum, eða einfaldlega Hrafnabjörg, er eyðibýli norðvestan við samnefnt fjall í Þingvallasveit. Rústir þess eru staðsettar fyrir framan Kræklubrún og upp við hinn forna Hrafnabjargaveg. Ekki er ljóst hvort þar hafi verið bær, sel eða hvort tveggja.
Hrafnabjörg í Ármanns sögu
Bærinn undir Hrafnabjörgum kemur fram í Ármanns sögu og Dalmanns (eða Ármanns sögu yngri) sem er samin af Halldóri Jakobssyni á seinni hluta 18. aldar. Þar er Hallketill nokkur, leysingi Ketilbjarnar gamla, sagður búa en hann flutti þangað eftir að honum þótti of þéttbyggt í Laugardal. Hallketill býður söguhetjunni Ármanni Dalmannssyni vetursetu á Hrafnabjörgum, en vorið eftir stofnar Ármann nýbýli undir Ármannsfelli.
Sagan er skrifuð í stíl Íslendingasagna og lauslega samin upp úr Ármanns sögu og Þorsteins gála, sem er að sama skapi byggð á Ármanns rímum Jóns lærða frá 1637. Hrafnabjargabærinn er ekki nefndur í þeim verkum og mun karlinn Hallketill vera hugarburður sagnahöfundar. Frásögnin átti þó eftir að blandast að einhverju leyti við eldri sögusagnir í tímans rás og varð jafnvel talin hluti af Íslendingasögunum.
Sögulegar heimildir
Í Ölkofra sögu á bóndinn Þórhallur „ölkofri“ skóg upp frá Hrafnabjörgum og austur frá Lönguhlíð. Heimkynni Þórhalls hafa almennt verið staðsett mun sunnar, en norðvestan Hrafnabjarga er skógarsvæði sem nefnist Kræklur. Sannleiksgildi Ölkofra sögu er óljóst, en gera má ráð fyrir að skógur hafi verið nytjaður á Kræklum í langan tíma líkt og annars staðar í Bláskógum.
Elsta þekkta ritheimild um eyðibýli undir Hrafnabjörgum er í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711. Þar er haft eftir munnmælum að 50 býli hafi verið í Þingvallasveit fyrir pláguna miklu. Hrafnabjörg hafi þá staðið í miðri sveit og þar hafi verið hálfkirkja eða þriðjungakirkja.
Í sýslu- og sóknarlýsingu Þingvallaprestakalls árið 1840 er eyðibýlið sagt vestan Hrafnabjargafjallsins og þá höfðu munnmæli um hálf- eða þriðjungakirkju þróast upp í „auðsjáanlega“ kirkju, sem þótti „ekki alllítil.“
Fornfræðingarnir Sigurður Vigfússon og Brynjúlfur Jónsson veltu báðir fyrir sér möguleikanum á því að eyðibýlið hafi verið hinir fornu Grímsstaðir úr Harðar sögu og Hólmverja, heimkynni Gríms hins litla. Sigurður minnist á gamlar bæjarrústir nálægt Hrafnabjargafjalli árið 1880, ásamt mögulegum brunni og ummerkjum túnstæðis. Brynjúlfur gerir sér ferð á staðinn sumarið 1904, teiknar rústirnar upp og lýsir þar náttúrulegum brunni, fornri bæjarrúst sem skiptist í þrjú herbergi og tveimur tóftum upp við norðurhlið hennar. Skammt norðar lýsir hann þá sérstakri, tvískiptri tóft.
Brynjúlfur hefur eflaust heyrt af kirkjumunnmælum en stingur þess í stað upp á að tvískipta tóftin gæti hafa verið heimahof. Hann bætir þó við að hún gæti allt eins hafa verið stekkur. Þá segir hann fornu þjóðleiðina um Hrafnabjargaháls liggja fram hjá eyðibýlinu.
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður lýsir eyðibýlinu í grundvallaratriðum á sama hátt og Brynjúlfur Jónsson árið 1945 en minnist þó ekki á brunn. Fannst honum kirkjumunnmæli í kringum tvískiptu tóftina „allsendis ósennileg.“
Svæðið fyrir vestan og norðvestan Hrafnabjargafjall var áður í eigu Þingvalla, en var fært í eigu Grímsneshrepps í lok 19. aldar sem afréttarland. Nákvæm staðsetning eyðibýlisins innan svæðisins glataðist hægt og rólega í tímans rás, enda er svæðið afskekkt og einkum farið af leitarmönnum á haustin. Guðmundur Davíðsson, umsjónarmaður þjóðgarðsins á Þingvöllum, getur þess árið 1934 að einstaka birkirunnar vaxi í grennd við bæinn en annars er landsvæðið að hans sögn „ömurlegt og óbyggilegt.“
Helsta vísbendingin um staðsetningu eyðibýlisins kemur frá Kristjáni Jóhannssyni, sem ólst upp í Skógarkoti í Þingvallasveit, en hann kallar eyðibýlið Hranavelli í örnefnaskrá Grímsnesafréttar og segir það vera í litlu dalverpi fyrir framan örnefnið Kræklubrún. Bróðir hans, Pétur J. Jóhannsson, segir rústirnar skammt norðan við hesthústóft leitarmanna frá Grímsnesi sem er upp við núverandi þjóðgarðsgirðingu.
Hrafnabjörg staðsett á ný
Félagið FERLIR gekk um slóðir eyðibýlisins árið 2011 og staðsetti mögulegar rústir í hraunkrika sunnan við áðurnefnda hesthústóft. Leysingafarvegur úr Hrafnabjargafjallinu staðnæmist í krikanum og fyllir hægt og rólega upp í hann.
Gunnar Grímsson, þá nemi í fornleifafræði, staðsetti fornar rústir við Kræklubrún haustið 2019 í kjölfar umfangsmikillar fjarkönnunar með flygildum. Rústirnar eru í samræmi við lýsingar Brynjúlfs Jónssonar og Kristjáns Jóhannssonar og því má ætla að þar sé umrætt bæjarstæði. Greint er frá leitinni að Hrafnabjörgum og öðrum eyðibýlum í BA-ritgerð Gunnars, Kortlagning eyðibyggðarinnar á Þingvöllum með flygildum og hitamyndavél frá 2020 og í grein hans í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 2024.
Lýsing á mannvirkjum
Rústir Hrafnabjarga eru staðsettar í lítilli hvilft við Kræklubrún, rúmum kílómetra norðvestan af Hrafnabjargafjalli og Bjargavöllum og syðst á Kræklum. Staðurinn er í 240 metra hæð yfir sjávarmáli og stendur í skjóli undan norðanvindi innan um tiltölulega þykkan kjarrgróður. Víðsýnt er til allra átta ofan af Kræklubrún og tæpum 100 metrum sunnar liggur forn þjóðleið fram hjá staðnum ofan af Hrafnabjargahálsi.
Mannvirkjarústirnar eru einstaklega ógreinilegar en hér verður gerð tilraun til að lýsa þeim eins og kostur er.
Bæjarrústin
Meint bæjarrúst er í miðri hvilftinni, mitt á milli lágra klapparhóla. Hún er afar illgreinanleg og lágreist, snýr hér um bil austur—vestur, mælist um 13 x 6 metrar að utanmáli en mögulega gæti hún náð lengra til vesturs. Ummerki hólfaskiptingar eru ekki augljós.
Suðurlanghlið rústarinnar virðist slitrótt og sunnan hennar eru línulegar misfellur sem minna á fleiri veggjaleifar. Mögulegir inngangar eru á tveimur stöðum. Þeir gætu verið þeir sem Brynjúlfur Jónsson lýsir en geta þó allt eins verið ummerki eftir fjárgötur.
Norðurhlið útveggjarins er allgreinilegri, reist upp við lágan slakka og virðist ögn bogadregin við fyrstu sýn. Vestast á henni er mögulegur inngangur og þar við eru misgreinileg veggjabrot sem hafa að öllum líkindum bjagast vegna trjágróðurs. Ekki er ljóst hvort þar hafi verið viðbygging eða önnur, sérstök tóft og greina má hugsanlega innganga til vesturs og norðurs.
Þrjár dældir koma til greina sem brunnur staðarins. Ein þeirra er fáeinum metrum norðan bæjarrústarinnar, en hinar tvær eru skammt sunnar og suðaustar.
Kirkju- eða hoftóft?
Djúpur slóði liggur frá bæjarrústinni um 20 metra norður upp á hraunbrúnina að lítilli, ferhyrndri dæld. Ekki er ljóst hvort þar sé bygging eða kolagröf. Norðvestan við hana er önnur dæld, ögn stærri og minnir einnig á mannvirkjaleifar. Vel má vera að önnur hvor dældin sé hluti af svonefndri kirkju- eða hoftóft.
Lágur, rétthyrndur bakki er hjá dældunum. Með góðum vilja má þar greina útlínur tvískiptrar tóftar, um 9 x 4 m að utanmáli, með inngöngum á vesturgafli og suðurhlið. Ef svo er raunin, þá hefur kjarrgróður aflagað útlínur hennar töluvert. Norðan við þessar minjar er klofinn klapparhóll.
Hraunbúarnir á Hrafnabjörgum
Ómögulegt er að segja til um hlutverk rústanna á Hrafnabjörgum án vísindalegra rannsókna. Hugsanlega hefur þar verið býli, líkt og gömul munnmæli herma, og mætti af útlínum bæjarrústarinnar jafnvel áætla að þar séu leifar skálabyggingar frá fyrstu tíð. Þó er allt eins hægt að álykta að þar séu leifar selstöðu – og þá sérstaklega ef hún reynist þrískipt. Einnig er sá möguleiki fyrir hendi að staðurinn hafi verið byggður oftar en einu sinni. Þekkt er að selstöður eða beitarhús voru gjarnan reistar ofan á gömlum eyðibýlum og öfugt. Gæti það vel verið raunin á Hrafnabjörgum og má í því samhengi nefna tóftabrotin við norðurhlið bæjarrústarinnar svokölluðu.
Hvað sem því líður má fullyrða að fólk hefur dvalið á Hrafnabjörgum um ákveðinn tíma. Staðurinn var upp við alfaraleið á meðan Hrafnabjargavegur var í notkun og í um hálftíma göngufjarlægð frá eyðibýlinu (og/eða selinu) Litla-Hrauntúni. Skógurinn á Kræklum hefur þá skapað grundvöll fyrir búsetuna.
Saga hraunbúanna á Hrafnabjörgum hefur fyrir löngu gleymst, en það hefur ekki deyft áhuga fólks á staðnum. Munnmæli um kirkju hafa eflaust runnið vel saman við hugmyndir um forna byggð í hrauninu, hvað þá tengingar við sögupersónur líkt og Ármann í Ármannsfelli, Grím hinn litla og Þórhall ölkofra.
Hrafnabjörg í frumheimildum
Hrafnabjarga er getið í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711 (útg. 1981, bls. 363). Eftirfarandi málsgrein var upphaflega rituð á lausan miða og síðar komið fyrir í kaflanum um Þingvallasveit:
„Rotólfsstaðir norður undan Miðfellsfjalli.
Á Hrafnabjörgum hefur verið kallað norðan undir sjálfum Hrafnabjörgum ↄ: Hrafnabjargafjalli, eru munnmæli að þar hafi verið hálfkirkja eður þriðjúngakirkja.
Fíflavellir nefndir í landsuður undan Skjaldbreið.
Eiríksstaðir fyrir norðan Mjóafelli á milli og Skjaldbreiðar.“
„Sagt er að fyrir pláguna stóru hafi í allri Þingvallnasveit verið 50 býli, og að Hrafnabjörg hafi þá staðið í miðri sveit.“
Séra Björn Pálsson Þingvallaprestur segir eyðibýlið Hrafnabjörg vera „vestur af Hrafnabjörgum“ í sýslu- og sóknarlýsingu Þingvallaprestakalls 1840 (útg. 1979, bls. 186). Hann merkir eyðibýlið með gríska bókstafnum γ inn á handteiknað kort sem fylgir lýsingunni. Hann bætir þá við í lokin (bls. 192):
„Munnmælgi er, að kirkja hafi verið á Ólafsvöllum, en auðsjáanlegt segja menn, að kirkja hafi verið á Hrafnabjörgum, ekki alllítil.“
Sigurður Vigfússon fornfræðingur getur Hrafnabjarga í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1880–1881, bls. 43:
„Það er helzt að ráða af sögunum, að Grímsstaðir hafi verið einhvers staðar suðr frá Ármannsfelli á svæðinu milli þess og Brúsastaða, enn það er þó, eins og áðr er sagt, óljóst orðað, að kalla það suðr frá Klyftum. Vestr frá Hrafnabjörgum sést votta fyrir gömlum bæjarrústum; þar vottar og fyrir því, að tún hafi þar getað verið, og þar er gjóta eða hola, sem lítr út fyrir að hafa verið brunnr. Það er kemr til ákvæðis sögunnar „suðr frá Klyftum“, þá ætti það jafnvel betr við, að þetta væri hinir fornu Grímsstaðir, enn þetta verðr ekki ákveðið.“
Brynjúlfur Jónsson fornfræðingur segir svo um eyðibýlið Hrafnabjörg í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1905, bls. 44–45:
„Suður frá Kluftum er skógi vaxið hraun til Hrafnabjarga. En það hraun er vatnslaust og því eigi byggilegt. Í Hraunjaðrinum við Hrafnabjörg er þó á einum stað brunnur af náttúrunni, þ.e. hraunhola með vatni, sem sjaldan þrýtur. Og hjá henni er forn bæjarrúst. Hún er að vísu nokkuð óglögg; þó má sjá, að í henni eru 2 miðgaflar, er skipta henni í 3 herbergi, sem hvert um sig er nál. 3 fðm. langt. Hún liggur nál. frá austri til vesturs og hefir vestasta herbergið dyr á vesturenda, en hin sýnast að hafa dyr á suðausturhliðinni. Breiddin á tóftunum er nál. 3 fðm. Við norðurhliðina vottar fyrir annarri tóft, er einnig hefir dyr á vesturenda. Norðanmegin við þær er lítil tóft með dyr mót norðri. Svo sem 20–30 fðm. norðar er sérstök tóft, talsvert minni. Hún er tvískift, og er það glögt, að miðgaf linn er dyralaus. Hefir austurherbergið dyr á suðausturhlið, en hitt á vesturenda. Lengd hvors um sig er nál. 2 1/2 fðm., breiddin um 2 fðm. Þetta gæti vel verið heimahof. Stekkur gæti hún raunar líka verið, en er þó of lítil til þess á þessum stað; því hér verður að gera ráð fyrir mörgu sauðfé; tún hefir ekkert verið og þá ekki heldur kýr.“
Brynjúlfur segir þá í samhengi við Hrafnabjargaveg (sem hann kallar Prestastíg) á blaðsíðu 47 í sama riti:
„Forn vegur liggur yfir ofanvert Þingvallahraun. Hann liggur frá Reyðarmúla (nú Reyðarbarmi) til norð-vesturs yfir Hrafnabjargaháls, ofan af honum skamt vestur frá Hrafnabjörgum, norður hjá bæjarrústinni, sem þar er og svo þvert yfir hraunið til Ármannsfells og kemur á þjóðveginn litlu fyrir neðan Hofmannaflöt. Þessi vegur heitir Prestastígur.“
Guðmundur Davíðsson, fyrsti umsjónarmaður þjóðgarðsins á Þingvöllum, segir svo í Óðni, 01.07.1934, bls. 52:
„Fyrir rúmum 200 árum síðan lifðu þau ummæli, að umhverfis heimili Alþingis, í Þingvallasveit, hefðu staðið 50 bæir, og að Hrafnabjörg (sem nú er eyðibýli undir samnefndu fjalli) hefðu staðið í miðri sveit. Munnmæli herma ennfremur, að á bæ þessum hafi verið hálfkirkja (eða bænahús). Tóttarbrotin, sem þar eru enn sýnileg, virðast líka benda á að svo hafi verið. Umhverfis þetta forna býli er nú gróðurlítið brunahraun, en þó sjást enn strjálstæðir birkirunnar hjer og hvar, að öðru leyti er þar nú ömurlegt og óbyggilegt.“
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 82:
„Þá er bæjarstæði fornt skammt í útnorður undan Hrafnabjörgum. [Matthías vitnar síðan beint í texta Jarðabókarinnar og munnmælin um hálfkirkju eða þriðjungakirkju.] Þau munnmæli eru nú allsendis ósennileg, en kunna að vera sprottin af einni tóftinni á staðnum, sem menn hafa líklega álitið forna kirkjutóft. — Aðal-bæjartóftin skiptist í þrennt. Við norðurhlið hennar vottar fyrir annarri tóft, og hinni þriðju norðan við hana. Um 50 m. norðar er enn tvískipt tóft.“
Dr. Haraldur Matthíasson ritar í Árbók Ferðafélags Íslands 1961, bls. 132:
„Vestur af norðurenda Hrafnabjarga er bæjarrúst forn. Þar heita Hranavellir.“
Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í ódagsettri örnefnaskrá Grímsnessafréttar:
„Bjargavellir (38) eða Hrafnabjargavellir (38b) eru grónir vellir í slakka framan við Kræklur og norðvestan við Hrafnabjörg. Norðvestur af þeim er lítið dalverpi framan við brúnina á Kræklum. Þar eru rústir.
Í Jarðabók Árna Magnússonar er getið um býli þar og nefnt Hrafnabjargavellir (39) eða Hranavellir (39b). Við það hefur legið vegur framan yfir Gjábakkaháls norður yfir Prestastíg (40), sem liggur yfir Hlíðargjá og áfram upp í Goðaskarð.“
Kristján segir svo í svörum sínum við spurningar (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:
„Prestastígur? Hvar er hann og hvert liggur hann? Prestastígur er yfir gjá, sem kallast Hlíðargjá. Vegurinn gegnum Reyðarkamb liggur upp og norðan Hrafnabjargarháls, framan við Stóra-Dimon, vestan undir Eldborgum, með fram Hrafnabjörgum að vestan, um flatir við norðvestur horn bjarganna. Þar í hrauninu eru gamlar bæjarrústir (samanb. jarðabók). Áfram um hraunið að Prestastíg. Þar skiptust leiðir. Vestari leiðin lá um Víðivelli til Þingvalla, sú efri á Hofmannaflöt um Goðaskarð.“
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í sveitarlýsingu Gunnars Þórissonar frá Fellsenda um Þingvallasveit í Sunnlenskum byggðum III, 1983, bls. 182–183:
„Í hrauninu, stutt í norðvestur frá Hrafnabjörgum, er talið að bærinn Hrafnabjörg hafi staðið. Þar byggði fyrstur manna Hallketill, sem áður bjó að Hólum í Laugardal, en seldi land sitt þar þegar byggð fór að þéttast í dalnum.“
„[Hrafnabjargavegur] lá nú suður með [Ármannsfelli] og yfir Hrafnabjargaháls í átt að Reyðarbarmi. Rétt þykir að geta þess hér í sambandi við lýsingu á þessari fornu leið að nú er búið að færa út Þjóðgarðsgirðinguna í austurátt. Hún liggur frá Ármannsfelli skammt fyrir innan Víðivelli, yfir Hlíðargjá á Prestastíg fram hjá hinu forna bæjarstæði Hallketils (þar skammt fyrir sunnan er hesthústóft sem Grímsnesingar notuðu í eftirleit; hún er ekki bæjarrúst Hallketils) og beina stefnu suður yfir Heiðargjá.“
Pétur segir einnig í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 12:
„Bærinn Hrafnabjörg er talinn hafa verið í hrauninu í norðvestur frá samnefndu fjalli við Prestastígsleiðina, sem áður er á minnst. Ármannssaga segir frá þessu býli og fleirum á Skjaldbreiðar- og Tindaskagahraunum og ábúendum þeirra. Á Hrafnabjörgum bjó Hallketill, sem áður bjó að Hólum í Laugardal, en seldi jörð sína vegna of mikils nábýlis.“
Pétur merkti á sjöunda hundrað örnefna inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar samhliða skrifum sínum. Eyðibýlið Hrafnabjörg fær númerið 587 í skránni. Ekki hefur þó tekist að finna númerið á loftmyndinni.
Félagið FERLIR greinir frá ummerkjum rústa í hraunkrika vestan Hrafnabjarga árið 2011:
„Þá var haldið upp með ofanverðri Hrafnagjá, framhjá Svínhólum og norður Hlíðarveg neðan Hlíðargjár. Glögg augu komu fljótlega á stíg upp í og yfir gjána. Honum var fylgt áleiðis að Hrafnabjörgum. Svo heppilega vildi til að gatan leiddi þátttakendur beint að hinum fornu rústum Hrafnabjargabæjarins. Þar mátti enn sjá hleðslur í veggjum og a.m.k. þrjú rými, hluti af garðhleðslu og brunn. Bæjarstæðið er á fallegum stað, snýr mót suðri með útsýni yfir að fjallinu tignarlega.“
FERLIR bætir svo við eftir aðra ferð á staðinn árið 2021:
„Framangreind staðsetning [Gunnars Grímssonar] á Hrafnabjörgum er augljós selstaða; þrískiptar tóftir og stekkur. Hliðstandandi lýsingar eru af vatnsstæðinu þar sem nú eru rústir leitarmannakofa frá síðustu öld. Umleikis þær eru einu vísbendingarnar um fornfæri; tvær mosavaxnar vörður.
Bærin á Hrafnabjörgum var mjög líklega við lækjarfarveg ofan úr fjallinu, allt niður að tóftum Hrafnabjarga. Jafnt og þétt hefur lækurinn borið aur og sand og smám saman fyllt upp að tóftunum. Þar sá lengi vel fyrir tóftum og görðum, sem nú eru að mestu komnar undir sandaura lækjarins. FERLIR teiknaði þær upp fyrir u.þ.b. tuttugu árum, en nú virðast þær nánast horfnar af yfirborði jarðar.“
Gunnar Grímsson, fornleifafræðingur og starfsmaður þjóðgarðsins á Þingvöllum, rekur leit sína að Hrafnabjörgum í BA-ritgerð sinni Kortlagning eyðibyggðarinnar á Þingvöllum með flygildum og hitamyndavél frá 2020. Er þar ályktað að Hrafnabjargabærinn sé augljós skálabygging sem selstaða hafi síðar verið reist ofan í. Gunnar birtir uppfærða túlkun í greininni Týndu eyðibýlin í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 2024.
Heimildir
Ármanns saga. (1953). Í Íslendinga sögur XII: Árnesinga sögur og Kjalnesinga (bls. 417–468). Guðni Jónsson bjó til prentunar. Íslendingasagnaútgáfan.
Björn Pálsson. (1979). Þingvalla- og Úlfljótsvatnssóknir. Í Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1843 og lýsing Ölfushrepps anno 1703 eftir Hálfdán Jónsson (bls. 171–192). Sögufélag.
FERLIR. (07.02.2011). Prestastígur um Prestahraun og Kræklur. https://ferlir.is/prestastigur-um-prestahraun-og-kraeklur-2
FERLIR. (19.07.2021). Þingvellir; Hrafnabjörg og Litla-Hrauntún. https://ferlir.is/thingvellir-hrafnabjorg-og-litla-hrauntun
FERLIR. (25.06.2011). Fornasel – Raufhóll – Hrafnabjörg. https://ferlir.is/fornasel-raufholl-hrafnabjorg-2
Guðmundur Davíðsson. (07.01.1934). Frá hinum fornu átthögum Alþingis. Óðinn, 52–58.
Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.
Haraldur Matthíasson. (1961). Árbók Ferðafélags Íslands 1961. Árnessýsla: Grímsnes og Biskupstungur. Ferðafélag Íslands.
Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. 2. bindi: Árnessýsla. (1981). Sögufélag.
Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
Ölkofra saga. (1953). Í Íslendinga sögur XII: Árnesinga sögur og Kjalnesinga (bls. 89–103). Guðni Jónsson bjó til prentunar. Íslendingasagnaútgáfan.