Litla-Hrauntún

Litla-Hrauntún er eyðibýli í norðanverðum úthjörum Bláskóga. Það er staðsett hér um bil miðja vegu á milli Ármannsfells og Hlíðargjár, rétt sunnan við varnargirðingu þjóðgarðsins á Þingvöllum og þremur kílómetrum fyrir norðaustan eyðibýlið Hrauntún. Litla-Hrauntún er jafnframt sagt vera upp við hluta af hinum forna Hrafnabjargavegi sem liggur á milli Víðivalla og Prestastígs.

Í Litla-Hrauntúni eru greinilegar mannvirkjarústir á að minnsta kosti þremur stöðum, sem og möguleg brunnstæði og leifar af fornum túngörðum. Munnmæli úr Þingvallasveit herma að búið hafi verið í Litla-Hrauntúni til forna, en þar má einnig finna vísbendingar um seljabúskap.

Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711 er getið um tvö Hrauntún í Þingvallaskógi. Annað Hrauntúnið var talið hafa farið í eyði í plágunni miklu en þar hafi síðar verið reist selstaða frá Þingvöllum. Hitt Hrauntúnið, sem hér kemur við sögu, var sagt vera „í skóginum í norðaustur af þessu og skammt eitt þar í frá“  og þar sjáist til „girðinga svo sem af túngarði.“  Þar hafi byggð að sögn einnig lagst af í plágunni miklu, en að öðru leyti hafa engar áreiðanlegar sögur varðveist af staðnum. Ekki kemur fram hvers vegna tvö aðskild eyðibýli í skóginum gengu undir sama nafni eða hvort að þau hafi kallast eitthvað annað til forna.

Í sóknarlýsingu séra Björns Pálssonar Þingvallaprests frá 1840 er Hrauntúnið síðarnefnda sagt „suður af Mjóafelli“  og kallað Litla-Hrauntún, eflaust til aðgreiningar frá syðra Hrauntúninu sem þá var komið í byggð á nýjan leik.

Sigurveig Guðmundsdóttir, sem dvaldist á barnsaldri í Hrauntúni sumarið 1919, minnist þess að hafa verið bent á Litla-Hrauntún einu sinni. Sigurveig minnist þess einnig að ganga um engjaveginn milli Hrauntúns og Hofmannaflatar til að færa sláttumönnum kaffi í brúsa. Henni var bannað að stíga út af veginum, því þá myndi hún villast í hrauninu. Sigurveigu fannst það einnig óráðlegt, „því að þarna úti í hraunhólunum voru fornar rústir, enginn vissi hve gamlar. Þar gat verið reimt og hollast að halda sig sem lengst frá slíkum stöðum.“ Líklegt er að þar hafi hún átt við Litla-Hrauntún.

Guðmundur Davíðsson, umsjónarmaður á Þingvöllum á þriðja áratug 20. aldar og síðar fyrsti umsjónarmaður þjóðgarðsins, segir Litla-Hrauntún vera „langt norður á Þingvallahrauni, um það bil mitt á milli Ármannsfells og Hlíðargjár,“  nánar tiltekið í útjaðri skógarins og að þar séu leifar tveggja fornra bæjarstæða, sem heita hvort tveggja Litla-Hrauntún.

Séra Guðmundur Einarsson, sóknarprestur á Þingvöllum 1923–1928, telur sig hafa séð skálabyggingu fornmanna „norðaustur í hrauninu frá Hrauntúni að sjá“, sem hann telur „víst að sé innan girðingarinnar“. Ekki er ljóst hvort hann eigi þar við um Litla-Hrauntún eða allt annan stað.

Samkvæmt örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar frá Hrauntúni er Litla-Hrauntún sunnan á Mjóafellshrauni, sem er betur þekkt sem Skjaldbreiðarhraun, og þar sjást „auðsjáanleg tóftarbrot og grasblettur.“  Engin örnefni hafa varðveist í næsta nágrenni við Litla-Hrauntún fyrir utan tvö refagreni.

Matthías Þórðarson þjóðminjavörður lýsir mannvirkjum Litla-Hrauntúns stuttlega í bók sinni Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni frá 1945. Nefnir hann fyrst bæjarstæði sem hann telur vera seltóftir frá síðari öldum. Um 40 metrum norðan við þær greinir Matthías frá mjög fornlegum tóftum, líklega seltóftum, sem skiptast í tvö hólf og hringlaga mannvirki við hliðina á þeim. Að lokum minnist hann á fornlega, þrískipta bæjartóft um það bil 100 metrum austar. Matthías friðlýsti Litla-Hrauntún 1927.

Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, sem skrásetti á sjöunda hundrað örnefna í Þingvallasveit á 9. áratug 20. aldar, segir Litla-Hrauntún á milli gömlu og nýju varnargirðinga þjóðgarðsins og skammt austan Víðivalla sem eru við rætur Ármannsfells. Þar að auki liggi forn leið fram hjá bæjarrústunum í átt að Hrafnabjörgum og þaðan yfir Hrafnabjargaháls.

Litla-Hrauntún var merkt inn á öll helstu kort af Þingvallasveit á 20. öld, en á mörgum mismunandi stöðum. Nákvæm staðsetning Litla-Hrauntúns var því lengi vel á reiki og var það í raun talið týnt í byrjun 21. aldar. Ekki var hlaupið að því að staðsetja Litla-Hrauntún, því Þingvallahraun er erfitt yfirferðar og vandasamt getur verið að greina ummerki fornleifa innan um birkiskóga og lynggróður. Ekki bætir úr skák að eyðibýlið er langt frá alfaraleiðum. Auk þess á það sér enga ritaða sögu og gæti því hafa fallið í skuggann af öðrum minjastöðum í nágrenninu.

Hekla Þöll Stefánsdóttir fornleifafræðingur merkti hluta af rústum Litla-Hrauntúns sumarið 2012 í óbirtri skráningarvinnu fyrir Margréti Hrönn Hallmundsdóttur fornleifafræðing og þjóðgarðinn á Þingvöllum. Fjórum árum áður hafði félagið FERLIR merkt Litla-Hrauntún á öðrum stað tæpum kílómetra austar, skammt norðan við varnargirðingu þjóðgarðsins og upp við efri hluta Hrafnabjargavegar sem liggur milli Hlíðargjár og Hofmannaflatar.

Gunnar Grímsson, þá nemi í fornleifafræði, staðsetti Litla-Hrauntún í sjálfstæðri leit sumarið 2018, en hann vissi þá ekki af skráningu Heklu Þallar. Gunnar notaði flygildi til að myndmæla stórt landsvæði milli Ármannsfells og Hlíðargjár og útbjó síðan samsetta loftmynd og hæðarlíkan úr fjölda loftljósmynda. Túlkun hans á myndþekjunum leiddi í ljós útlínur fornra mannvirkja sem voru í samræmi við lýsingar Matthíasar Þórðarsonar af Litla-Hrauntúni frá 1945.

Uppgötvun Gunnars varð hvati að borkjarnarannsókn haustið 2019 undir stjórn Margrétar Hrannar Hallmundsdóttur fornleifafræðings, sem vann þá að rannsóknum í þjóðgarðinum. Borað var í nokkrar mögulegar rústir sem höfðu greinst á myndgögnum og staðfest að þar eru fornleifar.

Greint er frá leitinni að Litla-Hrauntúni og öðrum eyðibýlum í BA-ritgerð Gunnars, Kortlagning eyðibyggðarinnar á Þingvöllum með flygildum og hitamyndavél  frá 2020 og í grein hans í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 2024. Gunnar hefur kortlagt Litla-Hrauntún nokkrum sinnum síðan þá, síðast árið 2026. Sá hinn sami ritar þennan texta.

Rústir Litla-Hrauntúns eru í 200 metra hæð yfir sjávarmáli og standa á kjarr- og lynggróinni hraunbreiðu sem hallar lítillega til suðurs. Óljós götuslóði liggur til suðausturs fram hjá rústunum og gæti hann verið hinn forni Hrafnabjargavegur.

Eftirfarandi túlkun á mannvirkjum Litla-Hrauntúns er byggð á LiDAR-gögnum frá 2025 og 2026 en tekur fyrri rannsóknir til hliðsjónar. Mannvirkin eru númeruð í lýsingunni og vísa til afstöðumynda af rústunum hér fyrir neðan. Tilvist fjögurra helstu húsarústa staðarins hefur verið staðfest með kjarnaborun en útlínur annarra mannvirkja byggja aðeins á yfirborðsathugunum og ber því að taka með ákveðnum fyrirvara.

Vestast í Litla-Hrauntúni er húsarúst (1) sem Matthíasi Þórðarsyni þjóðminjaverði þótti mjög fornleg í Þingvallabók sinni og taldi vera sennilega selstöðu. Rústin er aflöng, snýr frá norðvestri til suðausturs, er um 12 x 6,5 metrar að utanmáli og skiptist í tvö hólf. Lítill klettur er við norðurgaflinn.

Aðrar mannvirkjaleifar (2) eru áfastar við suðurgafl rústarinnar. Annaðhvort er þar bútur af garðlagi eða önnur smærri húsarúst með inngangi á suðurgafli. Þessi mannvirkjabrot eru reist ofan á rétthyrndri upphækkun (3) sem er um 20 metra löng og gæti innihaldið leifar af enn eldri mannvirkjum.

Örfáum metrum vestar er hringlaga tóft (4). Veggir hennar eru þykkir og hafa breitt úr sér og er hún allt að 13 metrar í þvermál. Gengið er inn í hana úr suðvestri. Ekkert er vitað um hlutverk hennar.

Útlínur garðlags (5), líkt og af túngarði, má greina vestan við ofangreindar tóftir. Tilvist þess hefur ekki verið staðfest með kjarnaborun, en það virðist vera sporöskjulaga og umlykur um 60 x 40 metra svæði. Vestast í því er annað mögulegt mannvirki (6) og forvitnileg dæld (7) við hliðina á því.

Suðaustan við hið meinta garðlag, um 40 metrum sunnan við áðurnefndar tóftir, eru mannvirkjaleifar (8) sem Matthías Þórðarson kallaði seltóftir frá síðari öldum. Þær standa efst á lágri brekkubrún og þar fyrir neðan er lítill grasblettur. Skjannahvítt birkitré vex við austurgaflinn.

Rústin snýr frá austri til vesturs, mælist um 18 x 7 metrar að utanmáli og skiptist í þrjú hólf. Gengið er inn á suðurhlið í stærsta hólfið og úr því er innangengt í smærra miðhólf. Vesturhólfið er afar lítið og hefur sérinngang á vesturgafli. Á norðurhlið tóftarinnar vottar fyrir enn öðru hólfi líkt og viðbyggingu.

Lítil tóft (9) er í brekkuhallanum við inngang mannvirkisins og annað hugsanlegt veggjabrot (10) við hliðina á því. Skammt vestar eru tvær dældir (11 og 12) sem gætu hafa verið brunnar eða kolagrafir.

Um 100 metrum austan við svokallaðar seltóftir er mannvirkjarúst (13) sem Matthías Þórðarson sagði vera fornlega bæjartóft sem skiptist í þrennt. Hún er aflöng og rétthyrnd, stendur ofan á lágri hæð og snýr frá norðaustri til suðvesturs. Hún er allt að 21 x 8 metrar að utanmáli og afar gróin. Norðurhelmingur rústarinnar var hulinn birkikjarri og hefur það líklega aflagað hana að einhverju leyti.

Aðal-innanrými rústarinnar er alls um 12 x 2,5 metrar að stærð en eiginleg hólfaskipting er ógreinileg. Mögulega hafa þar verið tvö eða þrjú hólf. Inngangar eru óljósir. Við suðurgaflinn mótar fyrir tveimur lágum dældum sem gætu verið viðbyggingar. Þústir við vesturhliðvegg gætu verið til marks um eldri byggingarskeið. Fáeinum metrum austan við rústina er þriðja dældin (14) sem minnir helst á smátóft eða stóra kolagröf.

Um 40 metrum vestar er djúp dæld (15) sem minnir sterklega á brunn. Þar sem ekkert rennandi vatn er á svæðinu, og ómögulegt er að komast í grunnvatn, þá hafa ábúendur að öllum líkindum þurft að safna regnvatni eða bræða snjó.

Austan við bæjarrústina svokölluðu má greina útlínur garðlags (16) á um 200 metra löngum kafla. Tilvist þess hefur ekki verið staðfest með kjarnaborun. Ummerki garðsins sjást fyrst við núverandi varnargirðingu, þar sem hann virðist liggja til suðurs, en tekur síðan sveig til vesturs og hverfur sjónum við nokkra smákletta og jarðföll. 

Þingvöllum er gjarnan lýst sem mesta sögustað landsins, en sagan af Litla-Hrauntúni hefur fyrir löngu gleymst. Helstu ummerki sögunnar eru nú varðveitt í rústum staðarins. Aðeins verður hún lesin á ný með nákvæmum fornleifarannsóknum. Miðað við útlit rústanna og gömul munnmæli mætti álykta að Litla-Hrauntún hafi verið í byggð oftar en einu sinni á miðöldum og ýmist notað sem býli eða sel.

Ekki er fyllilega ljóst hvers vegna fólk festi rætur í Litla-Hrauntúni miðað við landshætti nú til dags. Svæðið virðist harðbýlt og afskekkt, vatnslaust og rýrt. Það gæti þó ekki alltaf hafa verið raunin.

Þótt Litla-Hrauntún sé nú staðsett í útjaðri skógarins, þá herma gömul munnmæli í sveitinni að skógurinn hafi náð enn lengra inn til landsins og að fleiri býli hafi verið reist upp til fjalla. Litla-Hrauntún hefur jafnframt verið upp við alfaraleið þegar Hrafnabjargavegur var í notkun, og landfræðileg einangrun því minni en nú.

Reikna má með að skógurinn hafi verið aðalforsenda byggðar í Litla-Hrauntúni, líkt og á öðrum býlum og seljum í Þingvallasveit, og nýttur til eldsneytis og beitar. Saga Litla-Hrauntúns er því samofin sögu skógarins og hefur hann nú fest rætur sínar kyrfilega í rústum þess að sinni.

Svo segir í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711 (útg. 1981, bls. 366):

„Hrauntún hefur kallað verið örnefni eitt í skógnum, sem munnmæli eru að bygt hafi verið fyrir pláguna, meinast síðan í plágunni í eyði lagst hafa og allajafna síðan í auðn verið. Hefur hjer í þessu takmarki selstaða verið frá Þingvöllum svo lángt fram sem menn til muna og er enn nú, og vita menn ekkert framar hjer um að undirrjetta.

Annað Hrauntún hefur og kallað verið í skógnum í norðaustur frá þessu og skamt eitt þar í frá, og sjer þar til girðinga svo sem af túngarði. Meinast þetta Hrauntún eins bygt verið hafa fyrir pláguna sem hið fyrra, en hvert bæði Hrauntúnin hafi undir eins bygð verið, eður hafi bærinn fluttur verið og bíhaldið svo nafninu, það hafa menn ekki heyrt, og meinast þetta Hrauntúnið með sama móti eyðst hafa í plágunni sem hið fyrra. Hjer um vita menn ekki heldur framar að segja.“

Séra Björn Pálsson Þingvallaprestur segir Litla-Hrauntún vera „suður af Mjóafelli“ í sýslu- og sóknarlýsingu Þingvallaprestakalls 1840 (útg. 1979, bls. 186). Hann merkir eyðibýlið með gríska bókstafnum β inn á handteiknað kort sem fylgir lýsingunni sunnan við fellið.

Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939:

„Sunnan-á Mjóafellshrauni eru auðsjáanleg tóftarbrot og grasblettur. Það heitir Litla-Hrauntún (93), og hefur þar líklega bær verið.“

Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 81–82:

„Gömul eyðibýli eru allmörg í Þingvallasveit, og skal hér getið nokkurra, sem eru í Þingvalla-landi. Nyrzt er Hrauntún, nefnt Litla-Hrauntún. Sér þar fornar tóftir á 3 stöðum, og kemur það nokkurn veginn heim við frásögn Árna Magnússonar í jarðabók hans [...]“

Matthías vitnar síðan beint í Jarðabókina, en bætir við athugasemd í neðanmálsgrein um selstöðuna í Hrauntúni: „Tóftirnar bera nú með sér, að þar hafi ekki verið sel æði-lengi.“ Matthías virðist hér eiga við líklegar seljaminjar í Litla-Hrauntúni. Matthías segir síðan:

„Sjá má greinilega hvort-tveggja bæjarstæðið, sem átt er við, og eru á hinu fyrra nýlegri tóftir, enda seltóftir frá síðari öldum, um 100 m. eru í milli. Á eystri staðnum er ein fornleg bæjartóft, sem skipt er í þrennt. — Um 40 m. fyrir norðan vestari tóftirnar eru hinar þriðju; aflöng, ferhyrnd tóft, mjög fornleg, skiptist í tvennt, og 6 m. fyrir vestan hana hringmynduð tóft. Sennilega hefur hér verið sel. — Það er lítt hugsanlegt, að hér hafi verið 2 byggð býli samtímis, en séu hér raunar 2 bæjarstæði, mun síðari bærinn hafa verið byggður einhvern tíma eftir að hinn fyrsti hafði farið í eyði.“

Kristján Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, svarar spurningalista (í kringum 1980–1984) sem starfsfólk Örnefnastofnunar samdi upp úr örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar:

„1. Hvar og hvernig er Mjóafell og Mjóafellshraun? Hraunið austur af Goðaskarði er þakið grámosa og lynggróðri, en við fremra-Mjóafell ber talsvert á birkigróðri og þar er meiri grasgróður. Á því svæði er gamalt býli, Litla- Hrauntún, sem getið er, að mig minnir, í Jarðabók.“

Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í sveitarlýsingu Gunnars Þórissonar frá Fellsenda um Þingvallasveit í Sunnlenskum byggðum III, 1983, bls. 182:

„Niður með Ármannsfelli, tiltölulega stutt frá Hofmannaflöt, eru [...] Víðivellir. Leiðin af Víðivöllum lá í suðausturátt í stefnu á Hrafnabjörg. Skammt fyrir austan Víðivelli er gamalt eyðibýli sem farið var hjá og hét Litla-Hrauntún. Engar heimildir eru til um það hvenær búið var þar. Áfram liggur leiðin austur að Hlíðargjá og yfir hana á Prestastíg.“

Pétur segir þá í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 14:

„LITLA-HRAUNTÚN er gamalt eyðibýli, sem var skammt austan Víðivalla við gömlu leiðina frá Ármannsfelli um Prestastíg og suður yfir Hrafnabjargarháls. Eftir að Þjóðgarðsgirðingin var færð lengra austur á hraunið, lenti Litla-Hrauntún innan hennar.“

Pétur segir einnig í ferðahandbókinni Áföngum frá 1986, bls. 154:

„Á að giska miðsvæðis milli Ármannsfells og Hlíðargjár, skammt suður frá girðingunni, er gamalt eyðibýli sem heitir Litla-Hrauntún. Ekki er vitað hvenær það var í byggð.“

Pétur merkti Litla-Hrauntún inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar um 120 metrum suðaustan við eystri bæjartóftina (64.29566,-20.9954).

Hekla Þöll Stefánsdóttir fornleifafræðingur gengur að vesturhluta Litla-Hrauntúns í júlí 2012. Hún skráir tvískiptu tóftina sem Matthías Þórðarson kallaði mjög fornlega (K1), hringmynduðu tóftina við hlið hennar (K2) og hluta seltóftanna skammt sunnar (K3):

K1: „Rúst, ca 12 m löng, virðist skiptast í tvö hólf, er óskýr í annan endann. Mikið lyng og gróður vex yfir allri rústinni.“

K2: „Kassalaga rúst, breidd ca 7 m og lengd um 8 m. Lyng og ýmis gróður vex alls staðar yfir rústinni.“

K3: „Rúst, vel gróin lyngi og öðrum plöntum. Kassalaga lítil rúst. Veggir nokkuð skýrir. Lengd um 4 m og breidd um 3 m.“

Gunnar Grímsson fornleifafræðingur finnur Litla-Hrauntún með fjarkönnun í júní 2018. Hann lýsir leitinni að Litla-Hrauntúni í BA-ritgerð sinni Kortlagning eyðibyggðarinnar á Þingvöllum með flygildum og hitamyndavél sem út kom árið 2020. Gunnar birtir uppfærða túlkun á staðnum í greininni Týndu eyðibýlin í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags árið 2024.

Ásgeir Jónasson. (1939). Örnefni í Þingvallahrauni. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937-1939, 147–161.

Björn Pálsson. (1979). Þingvalla- og Úlfljótsvatnssóknir. Í Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1843 og lýsing Ölfushrepps anno 1703 eftir Hálfdán Jónsson (bls. 171–192). Sögufélag.

Guðmundur Davíðsson. (07.05.1919). Þingvellir við Öxará. Lögrétta, 67–68.

Guðmundur Davíðsson. (07.01.1934). Frá hinum fornu átthögum Alþingis. Óðinn, 52–58.

Guðmundur Einarsson. (15.12.1938). Þjóðgarðshugmyndin – Þingvallafriðun og nýjar tillögur til úrlausnar. Vísir, 3.

FERLIR. (2008). Grímastaðir (Grímsstaðir) – Litla-Hrauntún – Hrafnabjörg.

FERLIR. (2021). Þingvellir; Hrafnabjörg og Litla-Hrauntún.

Gunnar Grímsson. (2020). Kortlagning eyðibyggðarinnar á Þingvöllum með flygildum og hitamyndavél [B.A. ritgerð]. Háskóli Íslands.

Gunnar Grímsson. (2024). Týndu eyðibýlin í Þingvallahrauni. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 112, 27–58.

Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.

Hekla Þöll Stefánsdóttir. (2012). Fornleifaskráning á Þingvöllum sumarið 2012. Óútgefið handrit, síðast uppfært 25. júlí 2012.

Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. 2. bindi: Árnessýsla. (1981). Sögufélag.

Kristján Jóhannsson. (e.d.). Örnefni í Þingvallahrauni. Svör við spurningum [Óbirt efni]. Örnefnastofnun Íslands/Þjóðgarðurinn á Þingvöllum.

Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.

Pétur J. Jóhannsson. (1986). Hrafnabjargaháls. Í Áfangar – ferðahandbók hestamanna (bls. 154–158). Sigurður Ragnarsson og Hákon Hákonarson gáfu út. Prentsmiðja Árna Valdemarssonar.

Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.

Sigurveig Guðmundsdóttir. (22.12.1984). Sumar í Hrauntúni. Lesbók Morgunblaðsins, 39–41.

1. Hrafnabjargavegur
2. Hrauntún
3. Mjóafellshraun