Kolsgjá
Kolsgjá var örnefni í Bláskógum til forna. Samkvæmt Íslendingabók Ara fróða var nafnið dregið af þræl eða leysingja, sem Kolur hét og fannst myrtur í gjánni. Líkfundurinn var mikilvægur atburður í aðdraganda alþingisstofnunar á Þingvöllum, því maður að nafni Þórir kroppinskeggi var sakfelldur fyrir ódæðið og landið hans gert upptækt og lagt undir alþingisneyslu. Mun þetta líklega hafa gerst skömmu fyrir 930.
Staðsetning Kolsgjár hefur fyrir löngu gleymst og horfið úr daglegu máli, og er nafnið nú helst notað í fræðilegu samhengi, einkum í tengslum við landareign Þóris kroppinskeggja. Kolsgjá er almennt talin hafa verið einhvers staðar á milli Almannagjár og Hrafnagjár, en munnmæli frá 17. eða 18. öld herma að hún hafi verið sunnanvert við Leirar þar sem þjónustumiðstöð þjóðgarðsins stendur nú.
Sannleiksgildi munnmælanna er óljóst, en út frá þeim hefur hin forna Kolsgjá ýmist verið ákvörðuð við Leiragjá (nú oftast kölluð Sleðaásgjá eða Sandhólagjá) eða enn aðra gjá skammt sunnar. Hefur hin síðarnefnda verið kölluð Kolsgjá á staðfræðikortum síðan á síðari helmingi 20. aldar og er merkingin væntanlega byggð á túlkun munnmælanna.
Vatnsfyllt álma í hinni svokölluðu Kolsgjá.
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum
Gjáin, sem nú er nefnd Kolsgjá á kortum, kemur í óbeinu framhaldi af Flosagjá og Vallagjá. Hún tekur á sig mynd við Skógarkotsveg, skammt austan Vallastígs, og liggur þar inn eftir kjarri grónu hrauni milli Fögrubrekku og Háugjár á um 650 metra löngum kafla. Hún er víðast hvar um 5–10 metra djúp og á botni hennar má finna uppsprettuvatn á einum stað. Vestari gjárbarmurinn virðist hafa sigið lítillega miðað við þann eystri.
Er norðar dregur klofnar gjáin og liggja sprungurnar samhliða hvor annarri í tveimur reinum. Sú vestari er stærri, stórgrýtt í botninum og skerst milli tveggja stórra hóla sem nefnast Skyrklifshólar. Norðan hólanna verður gjáin að mjóum ræmum og sameinast öðrum sprungusveimum uns þeir hverfa undir lækjarframburð á Leirum.
Allgreinilegur götuslóði liggur meðfram hinni svokölluðu Kolsgjá, og glöggt má sjá enn fleiri slóða í nærumhverfi hennar. Má vel vera að einhverjir þeirra hafi tilheyrt fornri leið sem lá frá rótum Ármannsfells suður eftir Þrívarðnaskógi og þaðan um Sandhólastíg niður til Þingvalla.
Kolsgjá í Íslendingabók
Svo segir í þriðja kafla Íslendingabókar Ara fróða Þorgilssonar:
„Alþingi var sett at ráði Úlfljóts ok allra landsmanna, þar er nú er, en áðr var þing á Kjalarnesi, þat er Þorsteinn Ingólfssonr landnámamanns, faðir Þorkels mána lögsögumanns, hafði þar ok höfðingjar þeir, er at því hurfu.
En maðr hafði sekr orðit of þræls morð eða leysings, sá er land átti í Bláskógum. Hann er nefndr Þórir kroppinskeggi, en dóttursonr hans er kallaðr Þorvaldr kroppinskeggi, sá er fór síðan í Austfjörðu ok brenndi þar inni Gunnar, bróður sinn. Svá sagði Hallr Órækjusonr. En sá hét Kolr, er myrðr var. Við hann er kennd gjá sú, er þar er kölluð síðan Kolsgjá, sem hræin fundust.
Land þat varð síðan allsherjarfé, en þat lögðu landsmenn til alþingis neyzlu. Af því er þar almenning at viða til alþingis í skógum ok á heiðum hagi til hrossahafnar. Þat sagði Úlfheðinn [Gunnarsson, lögsögumaður árin 1107-1116] oss.“
Kolsgjá í fræðilegri umræðu
Kristian Kålund textafræðingur getur Kolsgjár í Íslenskum sögustöðum, er kom fyrst út á dönsku árin 1877–1882, og vitnar í heimild frá Árna Magnússyni. Svo segir í þýðingu Haraldar Matthíassonar frá 1984, 1.b., bls. 68:
„Enginn veit nú neitt um Kolsgjá. Árni Magnússon, sem með mestu gaumgæfni safnaði fróðleik í meira en 40 ár til áðurnefndrar þýðingar Íslendingabókar, sem hann vann að frá því fyrir 1688 og allt til dauða síns 1730, tekur fram með tilliti til Kolsgjár: Kolsgjá er mér sögð að sé sunnanvert við pláss það er Leirur kallast norður frá Þingvelli – og bætir því við, að heimildarmaður hans hafi verið séra Þorkell Árnason [nmgr. Dómkirkjuprestur í Skálholti 1703–7, sennilega sonur Árna Prófasts Þorvarðarsonar, prests á Þingvöllum 1677–1702: sjá „Prestatal“ Sveins Níelssonar IV 17. sbr. IV 14.], en séra Þorkell hafði það eftir mönnum, sem höfðu heyrt séra Engilbert nefna þessa gjá þannig. Séra Engilbert Nikulásarson var prestur á Þingvöllum 1617–69 (Prestatal Sveins Níelssonar IV 14).“
Kålund bætir við í neðanmálsgrein á blaðsíðu 101:
„Af því að nöfnin Flosagjá og Nikulásargjá eru bæði ung, hlýtur að verða spurt, hvað gjárnar hafi áður heitið. Væri hugsanlegt að þar væri Kolsgjá? Ábending Árna Magnússonar á ekki illa við (fyrir sunnan Leirurnar – kynni þó að vera við ána – norðan við Þingvöll – prestsetrið).“
Sigurður Vigfússon fornfræðingur segir svo í neðanmálsgrein í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1880-1881, bls. 38:
„Enginn maðr hefir neitt getað sagt mér um Kolsgjá eða hvar hún myndi vera, það nafn er alveg týnt á Þingvelli, og þar í kring eru svo margar gjár, að engum getum verðr um hana leitt.“
Sigurður vitnar í Kristian Kålund og Árna Magnússon og bætir svo við:
„Upp á Leirunum eru tvær gjár, sín hvorum megin, og liggja upp og ofan, líkt og allar gjár í Þingvallarsveit, hin vestri er einn armr út úr Almannagjá, hin að austanverðu er nokkuð stór gjá, og er vatn í henni á sumum stöðum, hún er nú kölluð Leiragjá. Eg get eigi séð neitt á móti því, sem Árni Magnússon kveðst hafa heyrt, að þessi hin eystri gjá gæti verið sú hin gamla Kolsgjá og hún hefði heitið þannig neðan til og mætti þá kalla það sunnanvert við Leirana.“
Sigurður Nordal spáir í staðsetningu Kolsgjár í Vöku, 1. tbl. 1929, bls. 120–121:
„Það verður nú ekki sagt með neinni vissu, hvar Þórir kroppinskeggi hafi búið. Bláskógar virðist oft vera nefnt allt landið kringum Þingvallavatn og upp frá því. En örnefnið Kolsgjá bendir þó til þess, að morð Kols hafi gerzt í hrauninu og helzt á svæðinu milli Almannagjár og Hrafnagjár, og sennilega hefur þá bær Þóris verið í grennd við vatnið eða ána, annaðhvort þar sem nú er Vatnskot eða á þingstaðnum sjálfum. Þórir hefur verið lítilla manna og fengið byggðarleyfi í afréttinum hjá þeim mönnum, er næstir áttu lönd, enda láta höfðingjar á Kjalarnessþingi sök hans til sín taka. Og þó að land Þóris, sem sektarfé varð, hafi verið stofninn í löndum þeim, er lögð voru til alþingis neyzlu, má telja víst, að meira hafi þurft til. Beitiland fyrir allan þann hrossasæg, sem til alþingis kom, hefur ekki verið nægilegt nema við hafi verið bætt löndum fyrir neðan Öxará. Hafa það verið bein framlög bænda fyrir neðan heiði til þinghaldsins.“
Matthías Þórðarson, þjóðminjavörður og ritstjóri Árbókar Hins íslenzka fornleifafélags, segir svo í neðanmáli í grein Ásgeirs Jónassonar frá Hrauntúni, Örnefni í Þingvallahrauni, 1939, bls. 156:
„[Leiragjá] mun vera Kolsgjá sú, er Ari fróði getur um í íslendingabók; sjá Árb. Fornlf. 1880–81, bls. 38, nm.“
Matthías vitnar í skrif Kristians Kålunds og Árna Magnússonar í bók sinni Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 55-56:
„Er hér engin ástæða til að rengja þessa skýrslu [eftir Árna Magnússon], enda er hér gjá milli Flosagjár og Leiragjár, í sömu stefnu og þær, og er raunar eins konar framhald af þeim. En ekki er fullvíst af þessu einu, hvar land Þóris [kroppinskeggja] hefur verið: hann kann að hafa myrt Kol eða hulið lík hans fjarri bæ sínum. Þórir er ekki nefndur í Landnámabók, og ekkert býli, eyðibýli né örnefni á þessum slóðum er kennt við hann. Land hans hefur, ef til vill, verið hluti af hinu upphaflega landnámi Ingólfs Arnarsonar, en raunar fer tvennum sögum um takmörk þess einmitt á þessum slóðum.“
Kolsgjá er merkt á sérkorti Landmælinga Íslands af Þingvöllum frá 1969 við núverandi staðsetningu (Kortanúmer 2001-347). Er það líklega sama gjá og Matthías Þórðarson minnist á.
Heimildir
Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.
Sigurður Nordal. (1929). Setning Alþingis. Vaka, 1. tbl., 107–126.