Þingvallavatn

Þingvallavatn (áður Ölfusvatn) er stöðuvatn í hjarta Þingvallasveitar. Það er stærsta náttúrulega stöðuvatn á Íslandi miðað við flatarmál – u.þ.b. 83 ferkílómetrar – og það næststærsta á landinu á eftir Þórisvatni. Þingvallavatn hét upphaflega Ölfusvatn en var síðar kennt við Þingvöll, við norðurenda vatnsins, eftir að alþingi var þar stofnað 930. Um 20% af flatarmáli Þingvallavatns liggur innan marka þjóðgarðsins á Þingvöllum.

Þingvallavatn, líkt og það þekkist í dag, myndaðist við lok síðustu ísaldar. Mörk þess liggja frá Hengilssvæðinu í suðri inn að Þingvallahrauni í norðri og fyllir þar upp í stóran hluta sigdals á miðjum flekaskilum. Vatnsborð Þingvallavatns er í um 100,5 metra hæð yfir sjávarmáli og áætlað rúmmál þess er um 2,8 rúmkílómetrar. Meðaldýpt vatnsins er um 35 metrar en það er mest um 114 metra djúpt. Tvær eyjar eru í Þingvallavatni, Sandey og Nesjaey, sem og fjöldi smærri hólma, einkum við vatnsbakkann að norðanverðu.

Vatnasvið Þingvallavatns teygir sig frá Hengilssvæðinu allt inn að Langjökli og er friðað vatnsverndarsvæði. Innrennsli í vatnið er að langstærstum hluta grunnvatnsstraumar ofan af hálendinu, eða um 90%. Afgangurinn er yfirborðsvatn úr nokkrum misstórum ám og lækjum; af þeim er Öxará langstærst. Útfall Þingvallavatns er í suðausturhorni þess við Dráttarhlíð, þar sem vatnsaflsvirkjun var gangsett 1959. Þaðan rennur Sog, vatnsmesta lindá Íslands, til suðurs og myndar Úlfljótsvatn og Álftavatn áður en hún sameinast Hvítá og heitir síðan Ölfusá.

Þingvallavatn er einstaklega tært og stafar það af lágu magni næringarefna í því. Þar má finna urriða- og bleikjustofna sem einangruðust í vatninu fyrir um tíu þúsund árum og hafa bleikjurnar síðan þróast í fjögur mismunandi afbrigði, sem þykir einsdæmi á heimsvísu. Þar má einnig finna hornsíli og að auki eru þar tvær tegundir af grunnvatnsmarflóm sem hafa aðeins fundist á Íslandi.

Sá hluti Þingvallavatns, sem liggur innan þjóðgarðsmarka, miðast við gömlu landamerki jarðanna Kárastaða, Brúsastaða og Þingvalla. Mörkin eru dregin í beina línu yfir vatnið frá Grjótnesi í vestri og Langatanga (sunnan Arnarfells) í austri. Örnefni í og við Þingvallavatn innan þjóðgarðs eru yfir hundrað talsins og verður þeim allra helstu útlistað hér fyrir neðan. Byrjað er í vestri og farið verður réttsælis eftir vatnsbakkanum.

Þjóðgarðsmörkin eru ákvörðuð við örnefnið Murtuklöpp á Grjótnesi. Skammt austar skagar Rauðukusunes út í Þingvallavatn og innan við nesið liggur vatnsborðið upp að lægri barmi Almannagjár, sem nefnist Hallurinn. Þar lá hinn forni Hallvegur til Þingvalla þar til hann fór forgörðum í miklum jarðskjálftahrinum 1789. Vatnið austan Hallsins kallast Leirur og þar nyrst rennur Öxará fram eftir Þingvöllum og út í Þingvallavatn. Austan óssins eru grynningar sem hafa kallast Fjósavatn – áður engjar Þingvallapresta – og austast í því er gjáin Silfra.

Nokkuð sunnan Silfru er stórt nes sem nefnist Lambhagi og er hann afmarkaður af grjótgarði á báðum hliðum. Austur af honum er eyðibýlið Vatnskot sem nú er þekktast sem veiðistaður og eitt af tjaldsvæðum þjóðgarðsins. Afleggjarar liggja af Vallavegi niður að nokkrum stöðum við vatnið austan Vatnskots: Tóftum, þar sem einn af gömlu Vatnskotsbæjunum stóð, Vörðuvík, Öfugsnáða og Nautatöngum (eða Nautatanga) sem er fremst á svokölluðu Nesi.

Austan Nautatanga er stórt vik í vatninu sem nefnist Vatnsvik. Þar innst má finna hina fornfrægu Vellankötlu við vatnsbakkann, þar sem grunnvatn vellur upp úr jörðinni. Austan hennar er Davíðsgjá og þar á eftir kemur Hallvik, sem er kennt við lægri barm Hrafnagjár og liggur héðan meðfram vatnsborðinu suður að Arnarfelli. Á þessum slóðum má finna örnefnið Ólafsdrátt í vatninu og við suðurenda Halls, þar sem Hrafnagjá gengur inn í Arnarfell, eru gamlar rústir við vatnsborðið sem nefnast Fornasel.

Héðan liggur Þingvallavatn að undirlendinu vestan Arnarfells. Skammt frá Fornaseli skagar klettadrangurinn Einbúi út í vatnið og þaðan tekur við klettabelti á löngum kafla. Undan þeim eru tvær víkur á einum stað sem heita Innri- og Syðri-Sandskörð. Arnarfellsbærinn stendur skammt frá vatninu við suðvesturhorn Arnarfells og nokkuð austan hans heitir Sláttulág í vík einni. Frá Arnarfelli liggja Langatangagjár meira og minna eftir bökkum Þingvallavatns suður að Langatanga. Er þar komið að mörkum þjóðgarðsins og Mjóaness.

Nokkur örnefni í Þingvallavatni eru árstíðabundin í eðli sínu og koma aðeins fram þegar Þingvallavatn leggur í vetrarstillum. Þetta eru svokallaðir brestir, sem eru sprungur á ísnum sem liggja alltaf á milli sömu nesja eða eyja í vatninu. Brestirnir eru átján talsins og bera þeir allir nöfn nema einn. Sex þeirra liggja að hluta til eða að öllu leyti innan þjóðgarðsmarka:

1. Arnarfellsrifa milli suðvesturhorns Arnarfells og Sandeyjar.

2. Lambhagabrestur milli Lambhaga og Einbúa.

3. Nes/Arnarfellsbrestur milli Rauðukusuness og suðvesturhorns Arnarfells.

4. Nesbrestur milli Rauðukusuness og Sandeyjar.

5. Sandskarðsbrestur milli Rauðukusuness og Sandskarða við Arnarfell.

6. Skálabrekkubrestur milli Rauðukusuness og Árness í landi Heiðarbæjar.

Þessir brestir eru sagðir hafa orðið sjaldséðari eftir að Steingrímsstöð var reist við útfall Þingvallavatns 1959 og þar að auki gæti hnattræn hlýnun haft sitt að segja um tíðni þeirra á 21. öld. Brestirnir voru mikilvæg samgönguörnefni á veturna og nýttust þeim sem ferðuðust um Þingvallasveit ofan á ísi lögðu vatninu.

Þessi listi er ekki tæmandi og inniheldur aðallega heimildir sem tengjast ýmsum örnefnum í og við Þingvallavatn.

Ásgeir Jónasson. (1932). Örnefni í Miðfellshrauni og á Miðfellsfjalli í Þingvallasveit. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1932, 79–82.

Ásgeir Jónasson. (1939). Örnefni í Þingvallahrauni. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937-1939, 147–161.

Björn Th. Björnsson. (1987). Þingvellir – staðir og leiðir (2. útg.). Bókaútgáfa Menningarsjóðs.

Guðbjörn Einarsson. (1974). Kárastaðir [Vigdís M. Sveinbjörnsdóttir skráði]. Örnefnastofnun Íslands.

Guðbjörn Einarsson. (1981). Kárastaðir. Svör við spurningum. Örnefnastofnun Íslands.

Guðmann Ólafsson & Guðmundur Þorláksson. (e.d.). Skálabrekka [Guðjón Friðriksson skráði]. Örnefnastofnun Íslands.

Guðmann Ólafsson. (1982). Skálabrekka [Guðrún Þóra Guðmannsdóttir gekk frá handriti]. Örnefnastofnun Íslands.

Guðmundur Davíðsson. (1944). Leiðsögn um Þingvelli. Ísafoldarprentsmiðja.

Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.

Haraldur Einarsson. (1981). Brúsastaðir [Jónína Hafsteinsdóttir skráði]. Örnefnastofnun Íslands.

Helga S. Melsteð. (1982). Vatnskot [Guðrún Þóra Guðmannsdóttir skráði]. Örnefnastofnun Íslands.

Helga S. Melsteð. (1982). Vatnskot. Athugasemdir og viðbætur [Guðrún Þóra Guðmannsdóttir skráði]. Örnefnastofnun Íslands.

Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. 2. bindi: Árnessýsla. (1981). Sögufélag.

Jens Pálsson. (1890). Skrá yfir landamerki prestsetursins Þingvalla, með hjáleigunum Arnarfelli, Skógarkoti, Hrauntúni og Svartagili, þ.e. Þingvallakirkjulands. Í Landamerkjabók Árnessýslu 1883-1949 (bls. 304–305). Þjóðskjalasafn Íslands.

Kárastaðir. (e.d.). [Heimildarmaður ókunnur, Guðjón Friðriksson skráði]. Örnefnastofnun Íslands.

Kristján Jóhannsson. (1984). Örnefni í landi Mjóaness [Óbirt efni]. Örnefnastofnun Íslands/Þjóðgarðurinn á Þingvöllum.

Kristján Jóhannsson. (e.d.). Örnefni í Þingvallahrauni. Svör við spurningum [Óbirt efni]. Örnefnastofnun Íslands/Þjóðgarðurinn á Þingvöllum.

Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.

Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.

Pétur M. Jónasson (ritstj). (1992). Ecology of Oligotrophic, Subarctic Thingvallavatn. Oikos.

Pétur M. Jónasson og Páll Hersteinsson (ritstj). (2002). Þingvallavatn – Undraheimur í mótun. Mál og menning.

Sigurjón Rist & Guðmann Ólafsson. (1986). Ísar Þingvallavatns (OS-86041/VOD-16 B). Orkustofnun.

Þessi útlistun er ekki tæmandi og á aðeins við örnefni innan þjóðgarðsmarka.

1. Almannagjá
2. Arnarfell
3. Arnarfell (eyðibýli)
4. Arnarfellshólmi
5. Arnarnes
6. Brattahella
7. Breiðanes
8. Breiðavík
9. Breiðitangi
10. Brúsastaðahólmar
11. Búr
12. Dagmálavík
13. Davíðsgjá
14. Dyrhólmi
15. Einbúi
16. Fjósavatn
17. Flatasker
18. Fornasel
19. Fullsæl
20. Garðsendasker
21. Garðsendavík
22. Garður
23. Gjáaendahólmar
24. Grjótnes (Kárastaðir)
25. Grjótnes (Þingvellir)
26. Grjótnesgjár
27. Grjótneshólmi
28. Grjótnesvík
29. Grunnhólar
30. Grýla
31. Hallur
32. Hallurinn
33. Hallvegur
34. Hallvik
35. Hallvík
36. Hálfdánarvík
37. Helguvík
38. Hellir
39. Hlóðavík
40. Hnútshólmar
41. Hóllinn
42. Hólmasker
43. Hrafnagjá
44. Hringormur
45. Hrútaklettur
46. Innri-Bakkavík
47. Innri-Sandskörð
48. Karl
49. Kattabani
50. Kárastaðahólmar
51. Krækjuklettur
52. Kúatorfa
53. Lambhagatá
54. Lambhagi
55. Langatangagjár
56. Langitangi (hólmi)
57. Langitangi (Rauðukusunes)
58. Langitangi (Sauðanes)
59. Leirur
60. Leirutá
61. Leynir
62. Markaklettur
63. Mosahóll
64. Murtuklöpp
65. Murtusker (Murtutangi)
66. Naustavík
67. Nautagjá
68. Nautatangar
69. Nautatangavík
70. Nefjagjá
71. Nes
72. Nestá
73. Olnbogi
74. Óhemja
75. Ólafsdráttur
76. Prestshólmi
77. Rauðukusunes
78. Rjúpnagarður
79. Rytuklettur
80. Sauðasteinavíkur
81. Silfra
82. Sláttulág
83. Smiðjuhóll
84. Sprunga
85. Stórihólmi
86. Syðri-Sandskörð
87. Túntangi
88. Tvítóla eystri
89. Tvítóla vestari
90. Urriðalögn
91. Vatnskot
92. Vatnskotshólmar
93. Vatnsvik
94. Vatnsvik (Vatnskot)
95. Vatnsvikshólmi
96. Veiðitangasker
97. Veiðitangi (Kárastaðir)
98. Veiðitangi (Vatnskot)
99. Vellankatla
100. Vesturbrún
101. Vör
102. Vörðusker
103. Vörðuvík
104. Ytri-Bakkavík
105. Þvotta
106. Öfugsnáðavík (Bátsvík)
107. Öfugsnáði
108. Öxará